«Фатигья» ягъалди ва жвувакди урхбан гьякьнаан
«Фатигья» ягъалди ва жвувакди урхбан гьякьнаан
Пайгъамбар ﷺ миъраждиз гъушган, Аллагьу Тааьлайи суткайи хьуб гъудган фарз гъапIну. Хъасин Жабраил малаикди Пайгъамбариз ﷺ, гъудгнар фици ва фу вахтна апIуруш, улупну.
Думу гъудгнарикан саспидар йигъандин вахтна апIуру, хъа саспидарсана йишвандин вахтна. Гъудгнаринра чиб-чпихьан фаркьвал а, саспи гъудгнариъ сура «Аль-Фатигья» ягъалди урхуру, хъа саспидариъ - жвувакди.
Пайгъамбар ﷺ миъраждиан дуфну, чаз Жабраили улупганси гъудган апIуз хъюгъган, хачариз гъуллугъ апIрудариз гизаф даккун гъабхьи. Гъудгник гирами аятар урхури гъеебхьган, дурари ужудар дару гафар кIури гъахьну.
Гьадму вахтна Меккайиъ айи мусурмнариз алахьурайи читинваларихьна гьаму читинвалра гъабхьну. Меккайиъ айи мусурмнарин гьял хъанара читин гъабхьну.
Чпи гирами аятар ягъалди урхури, хъа диндин душмнар дурариин аьлхъруган, Пайгъамбариз ﷺ ва имбу мусурмнариз гизаф дерд шули гъабхьну. Думуган Аллагьу Тааьлайи гьамциб аят гьапIну (мяна): «…Уву апIурайи гъудган я ягъал сесниинди, я сес шлуганси дарди, гьадрарин кьял’ан шлуганси урх» (сура «Аль-Исра’», аят 110).
Ибну Аббасди кIура: «Гьаму аят назил гъапIган, Пайгъамбар ﷺ Меккайиъ гьитIикIнади гъахьну ва чан асгьябарихъди гъудгник дугъу Кьур’ан ягъалди урхури гъахьну. Диндин душмнарикан улхуруш, дугъан сес гъеебхьган, аятар Гьауриланра ﷻ, Пайгъамбариланра ﷺ ужудар дару гафар кIури гъахьну. Гьадмуган Аллагьу Тааьлайи Пайгъамбариз ﷺ гъапну: «Яв гъудгнариъ ягъалди дарди урх…»» (аль-Бухари, Муслим).
Икрима, Хасан аль-Басри ва Катадайи му аят гъудгник кайи вахтна урхбан гьякьнаан гьапIнайиб ву кIури гъапну. Ибн Масъудди Аллагьу Тааьлайин му аятдин гьякьнаан гъапну: «Мици явашди урхуб герек дар, яв сес саризра ебхьидар, анжагъ увузтIан» («Тафсир Ибн Касир»).
Аьлимари гъапну: гьаму аятдиъ йигъандин вахтна апIру гъудгнариъ Кьур’ан жвуваз ебхьруситIан урхурдар, йишвандин гъудгнариъ ебхьруганси урхуру.
Имам ан-Нававийи чан «Аль-Мажмуъ Шаргь Аль-Мугьаззаб» китабдиъ мидин гьякьнаан гьамци дупна: «Му суалнан гьякьнаан (Кьур’ан жвувакди вая ягъалди урхбакан) дупнаки, гвачIниндин гъудгнин кьюбби ракааьтриъ ва лавландинна, хъитIирхбандин гъудгнарин сабпи кьюб ракааьтдиъ аятар ягъалди урхуб сунна ву, гьацира жвумийин гъудгниъра ягъалди урхуб сунна ву.
Лисундинна гьарквандин гъудгнариъ аятар жвувакди урхуру, гьацира лавландин гъудгниъ шубубпи ракааьтдиъ, хъитIирхбандин гъудгниъра шубубпи ва юкьубпи ракааьтариъ жвувакди урхуру. Мициб къайда аьхю пай аьлимарин гафариинди (ижмяъ) субут шула.
Гьамрар вари имамдиз кайидар ву. Хъа сарди гъудган апIурайирикан кIуруш, имам Шафиийин мазгьабдиинди ва аьхю пай аьлимарин гафариинди, имамдиз ягъалди урхуз ужу вуйи йишварихь сарди гъудган апIурайиризра ягъалди урхуб ужу ву. «Аль-Хави» китабдин автори дупна: «ягъалди» кIуру гафнан мяна гьадму вуки, урхурайиб имамдин кьяляхъ хъайидариз ебхьрусикьан, хъа «жвувакди» кIуру гафнан мяна - жвуву урхурайиб жвуваз чаз ебхьруганси».
Му давам апIури имам Нававийи дибикIна: «Машквран гъудгнарикан, мархь ккун апIбан гъудгнарикан, таравигь ва ваз бисбан гъудгнарикан кIуруш, мушваъ ягъалди дурхну ккунду, ва му суалнаъ хилаф адар.
Фарз гъудгнарихъди апIру ратибатдин суннатарикан кIуруш, душваъ жвувакди урхуру - гьамци кIура имам Шафиийин мазгьабдин аьхю пай аьлимари».
