Мистаъ учIвган апIру суннат-гъудган

Мист Аллагьу Тааьлайин жилиин вуйи хал ву кIури, гьарсар касдиз кми-кмиди ебхьури шула. Гьаци вуйиган, мистахъди аьлакьалу жюрбежюр суаларра арайиз гъюра. Думу суаларикан саб, мистаъ учвIу гьарсари мист гирами апIбан суннат-гъудган апIурин, даршсана, гьадму мистаъ сацIиб вахтна гъузуз кIури ният айидаритIан дапIну ккундарин? Мисалназ, инсан мист фициб вуш лигуз учIвиш, дугъура суннат апIурин?
«Фатгь аль-муин» китабдиъ дупна: «Мистаъ гизаф ражари учIврашра ва душваъ деуз ният адаршра, мистаъ учIву гьарсариз мист гирами апIбан кьюб ракааьт суннат гъудган апIуб ужи ву» («Иаьнатат-талибин», 492 маш).
Аль-ХатIиб Аш-Ширбинийи дупна: «Думу суннат гъудган апIбаъ мистаъ дусну гъузру вая гъудрузру ксарин саб фаркь’валра адар…» («Мугъни аль-Мугьтаж», 340).
Думу суннат фу вахтна апIурдар?
«Мугъни аль-мугьтаж» китабдиъ дупна: «Думу суннат ккудубшуру, эгер мистаъ учIву кас, суннат дарапIди, саб цIиб вахтна вушра дусиш, хъа эгер думу кIваълан дубшну саб цIиб вахтназ дусиш, думу кам шуладар» (яни суннат гъудган дану ккунду).
«Фатгьуль Муин» китабдин автори дупна: «Мист гирами апIбан суннат ккудубшуру, эгер мистаъ учIву кас мист гирами апIбан суннат кIваълан дубшну, ясана эгер цIиб вахтназ вушра мист гирами апIбан суннат дапIну ккуниб кIваин имиди дусиш» («Иаьнат ат-талибин», 493-пи маш).
«Мистазди учIвур дишлади мист гирами апIбан суннат апIуз хъюгъну ккунду. Эгер мистаъ учвIури суннат гъудган дарапIди дугъужвну гъузиш, Ибн Гьяжарин гафниинди дугъу суннат ккидипурадар. Хъа имам аль-Жаргьазийи дупна: эгер гизаф вахтна мист гирами апIбан суннат дарапIди дугъужвну гъузиш, дидин вахт ккудубкIуру» («Гьяшия аьля Манхаж аль-кьавим»).
Гьацира суннат апIуз вахт гъубзру, эгер инсан шид убхъуз дусиш, ясана гьямд апIбан сужда гъапIнуш, ясана Кьур’ан урхругандин сужда гъапIнуш. Му ляхнарин кьяляхъ мист гирами апIбан суннатра апIуз шулу.
Эгер жвуван фарз-гъудган, ясана жара гъудган гъапIиш, мист гирами апIбан саваб шулин, эгер шулуш, дидихъди сабси мист гирами апIбан суннат апIузра кIури ният апIуб лазим вуйин?
Жалалуддин Аль-Магьяллийи «Канз ар-рагъибин» китабдиъ дибикIна: «Мист гирами апIбан суннат, инсанди фунуб вушра фарз, я суннат гъудган гъапIиш, дугъу ният гъапIишра дарапIишра, гьаддиинди тамам шула. Гьаз гъапиш мист гирами апIбан метлеб инсан гъудган дарапIди дудрусуб ву» («Канз ар-рагъибин», 1/ 230).
«Мукьаддима аль-гьязрамия» китабдиъ дупна: «Фарз, я суннат гъудган гъапIиш мист гирами апIбан суннат апIуб гьисаб ву, дидиз ният гъапIнушра, гъапIундаршра, ва уву кьюб ракааьт гъапIнушра ва думутIан артухъ гъапIнушра».
Дупнайибдин мяна аьлава апIури, Ибн Гьяжар Аль-Гьайтамийи гъапну: «Гьаз гъапиш мист гирами апIбан гъудгнин метлеб, мист гъудган дарапIди гъидрибтуб, ву…»
Эгер саб ракааьт, ясана жаназа-гъудган гъапIиш, мист гирами апIбан суннат шулайин?
«Мингьаж ат-талибин» китибдиъ дупна: «[Мист гирами апIбан суннат] шула, эгер фарз, я жара суннат гъудган гъапIиш, амма саб ракааьт дарди – мидин гьякьнаан асас фикир гьамциб ву. Узу кIураза (Ан-Навави), жаназа гъудган апIбиинди, саждату шшукриинди ва Кьур’ан урхбиинди мист гирами апIбан суннат тамам шуладар».
Гьаму гафариз мяна туври, Аль-ХатIиб Аш-Ширбинийи гъапну: «Эгер мист гирами апIбан гъудгнин ерина жара гъудгнин саб ракааьт, жаназа-гъудган, я саждату шшукри, ясана Кьур’ан урхбан сужда гъапIну кIури, мист гирами апIбан суннат апIуб шуладар» («Мугъни аль-Мугьтаж», 1/341).
Ибн Гьяжарин фикриинди, мист гирами апIбан суннат анжагъ мистаътIан апIруб дар. Хъа ар-Рамлийин фикриинди, мистан йишвак кабхърайи жилиинра апIуз шулу…
Эгер икьаматра дапIну, гъудган ккебгърайи вахт шулаш ва жямяаьтдихъди фарз гъудгник кучIвувал ккудубчIвур кIури гучIураш, икьаматдиз ккилигуб ужу ву.
«Фатх аль-муин» китабдиъ дупна: «Мист гирами апIбан суннат саб хусуси себеб адарди гъибтуз ихтияр адар. Амма, эгер фарз гъудгник, ясана жвумийин гъудгник кучIвру вахт улубкьнаш, мист гирами апIбан суннат дарапIди, дидиз дугъужвну ккилигуб ужу ву».
Мистазди гъудгнин дижикIну адарди учIвган гьапIру?
Мист гирами апIбан гъудган гьар ражари мистазди учIвган апIруб ву. Хъа эгер фужкIа гъудгнин дижикIну адарди учIвиш, 4 ражари гьамци пуб ужи ву:
سُـبْحانَ اللهِ، والحمْـدُ لله ، ولا إلهَ إلاّ اللهُ واللهُ أكبَر، وَلا حَولَ وَلا قوّة إلاّ باللّهِ العليّ العظيم
«СубгьянаЛлагьи, ва-ль-гьямдули-Ллягьи, ва ля илягьа илляЛлагьу ва Ллагьу Акбар, валя гьявля валя кьуввата илля би-Ллагьи ль-Аьлиййиль-Аьзим».
Хъа мистазди учIвруган, гъудгнин дижикIну духьну ккунду, думу ляхин кIваълан гьархну ккундар.
Гъит Аллагьу Тааьлайи ухьуз Чан хулахьна гьюрмат уьбхюз ва душваъ артухъдиси ибадат апIуз кюмек туври!