ХатIа гъабхьиган гъудган кьатI апIуваликан
Суткайиъ хьуб гъудган апIувал гьарсар мусурман касдиин али фарз ву. Фунуб вушра фарз вуйи ляхин, дидихъ хъюгъхъанмина, кьатI апIуз хай шулдар.
Имам ан-Нававийи чан «Аль-Маджмуъ шаргь аль-мугьаззаб» китабдиъ гьамци дибикIна:
«Гъудгнин вахт улубкьган, саб улупнайи себеб адарди, фарз гъудган кьатI апIуз хай шулдар, гьеле гъудган апIуз гизаф вахт имиди вушра».
Гъудган гьарсар мусурман касдиз фукьан заанди дебккнайиб вуш, варидариз аьгъяхьуз. Думу Ислам диндин кьюбпи мурхьул ву, ва Гирами Каламдиъ гизаф йишвариъ гъудган апIуваликан ктибтура. Гъиямат йигъан сабпиб вуди гъудгнихъан гьерхди.
Абу Гьурайрайи Пайгъамбарин ﷺ гафар хура: «Дугъриданна, Гъиямат йигъан, сабпи нубатнаан, гъудгнихъан шул гьисаб-суал, гъудгнин гьял ужуйи гъабхьиш, имбу ляхнарра ужи хьиди. Хъа думу ляхин ужуб къайдайиъ адаш, думуган дицир кас хажалатнаъ шул. Эгер думу ляхниъ нукьсанвалар гъахьиш, Аллагьу Тааьлайи пиди: «Йиз лукIру гъапIу ляхнарин арайиъ суннат гъудгнар аш лигай, гьадрарихъди гъудгнин нукьсанвалар ккеркбан бадали», - хъасин имбу дугъан ляхнарихъдира гьаци хьиди». (Имам Аьгьмад, 20692; Тирмизи, 4I3; Ибн Мажагь, I425; Ан-Насаи, 466)
Гъудган Ислам диндин мурхьларикан саб ву, гьаддиз ккун гъабхьибси гъудган кьатI апIуз хай шулдар. Амма сар касдин уьмур уьбхюз, ясана мал-мутму уьбхюз кIури хай шулу. Гьаз гъапиш Ислам диндиъ ухьуз 5 мутму уьбхюб фарз апIура: дин, уьмур, мал-мутму, фагьум ва насил. Муъмин касди му ляхнариз фикир тувну ккунду. Гьаму хьуб ляхниз зарар тувруб гьярам ву.
Эгер сар касди, тмунурин уьмур уьбхбан бадали, чан гъудган кьатI апIуруш, думу ляхниъ гъадагъа дапIнайиб фукIара адар.
Саспи дюшюшариъ гъудган кьатI апIуб фарзра шула. Мисалназ, штукк фужкIа батмиш шулаш, цIа кабхънаш, бицIир ясана улариз дярябкърур саб ичIазди ахъраш…
Шафии мазгьабдин адлу аьлим Аль-Изз ибн Аьбдуссалямди чан «Кьаваид аль-агькам фи масалигь аль-анам» китабдиъ гьамци дибикIна:
«Штукк батмиш шулайирин уьмур гъудган апIувалин зиин дибисну ккунду. Гьаз гъапиш, Аллагьу Тааьлайин улихь штукк ккахърайирин уьмур апIурайи гъудгантIан заанди ву.
Инсандиз гьаму кьюбиб ужувлан ляхнар сатIи апIузра мумкинвал а: сабпи нубатнаан штукк ккахърайириз кюмек апIуб ва хъасин думу ляхин апIури ккудубчIву гъудган кьаза апIуб…»
Зиихъ дупнайибдиан аьгъю шулуки, эгер гъудган апIурайи вахтна багахь хьайидарикан шлизкIа гьии дарди, хатIа ади гъабхьиш, амриан гъушиш ва багахь кюмек апIуз шлу ксариканра фужкIа хьташ, гъудган апIурайири, думу кьатI дапIну, дицир касдиз кюмек дапIну кккунду. Хъасин жвуван гъудган тазатIан дапIну ккунду.
