Ислам дин хьайиз аьрабари гьяж фици апIури гъахьнийкIан?
Ухьуз мялум вуйиганси, Ислам дин хьайиз улихь вахтарира гьяж апIури гъахьну. Думу вахтна аьрабари гьяж апIбан къайда гъи мусурмнари апIрубдихьан аьхю фаркьвал ади гъабхьну. Му макьалайиъ Ислам дин хьайиз улихь аьрабари гьяждин къайдйир фици апIури гъахьнуш, гьаддикан яркьуди мялумат тувдихьа.
Кяба вари мусурмнарин юкIвар зигру йишв ву. Думу жилиин сабпи инсан Адам пайгъамбарин вахтарихъанмина айиб ву. Жилиин шид улубчIвну вари ккапIу вахтна, Аллагьу Тааьлайи Кяба завариз за гъапIну.
Вахтар гъушган, Аллагьу Тааьлайин амриинди Ибрагьим пайгъамбари ва дугъан бай Исмаили Кяба тазатIан тикмиш гъапIну. Кяба дивбан кьяляхъ Жабраил малаикди дурариз гьяждин къайдйир фици тамам апIуруш улупну. Амма вахтар гъягъюри, думу жилариин али инсанар Аллагь сар ву кIуру гафарихьан ярхла гъахьну ва куфрин рякъ ктабгъну. Мялум вуйиганси, дурари Аллагьу Тааьлайихьан вуйи гьяждин къайдйир бутарин (идоларин) ва бутпересарин къайдйириз дигиш гъапIну.
Ислам дин гъяйиз улихьна Меккайин вари месэлйир, вари уч духьну, собрание апIбиинди тамам апIури гъахьну. Душваз 10 тухум дахил шуйи. Хъа гьяж тамам апIру вах улубкьруган, дурарихьна юкьуб тухумсана аьлава апIури гъахьну.
Кябайиз лигрударин тухмиз Гьяшимитар кIуйи, ихь Пайгъамбарра ﷺ гьадму тухмиан ву. Му тухмин вазифа Меккайиз гъафидариз ипIруб ва убхъруб тувуб вуйи. Гьяждиз гъюрайидар гюрюш апIуб Бану Кьинан кIуру тухмиин алийи. Аьрафа ва Мухдалифайиъ айи вахтна гьяждиз дуфнайидариз кюмек апIувал Гъавс ва Аьдван кIуру тухмариин алди гъабхьну. Гьяждиз дуфнайидариз герек шлуб гъадабгъуз уч апIрубдин аьхюдар Науфал тухум вуйи. Кябайихьна гъахи садакьйирин аьхюдар Сагьм тухум гъахьну. Кябайихьан вуйи ачрар уьрхрур Аьбдуддар тухум вуйи.
Думу вахтарин бутпересари, вазран календар дигиш апIури, гьяждин вахт гьарган хьадукра алабхъруганси апIуйи. Гьаци апIбиинди гьякьикьи зуль-гьижжа вазли гьяж алабхъувал 24 йисак саб ражари алабхъури гъахьну.
Гьяж апIбан къайда
Гьяж улубкьру вахтна игьрам алабхьну 20 йигъандин арайиъ Указ кIуру базарин багахь гъузуйи. Хъасин 10 йигъан - Мажанна кIуру базарин багахь. Хъасин 8 йигъ - Зул-Мажаз кIуру базариъ. Хъасин Аьрафа дагъдиин ва гьадушвахь лавландизкьан гъузуйи, хъа гъягъюйи Муздалифайиз ва гьадушваъ йишв адапIуйи. Хъайигъан лисузкьан хъанара Аьрафайиин гъузуйи, гьадушвхьан Минайиз. Аьрафайиъ ва Минайиъ айи йигъари ариш-вериш апIуз хай шули гъабхьундар. ШейтIниз кIикIлар йивбан кьяляхъ ва фукIа убккбан кьяляхъ чпин абйирин тяриф хъапIру серенжем апIури гъахьну. Думу ляхин хай шлуб дар кIури, гирами Каламдиъ дупна:
«Ичв ужувлан ляхнар ккудукIган, гьяждин къайдйир ккудукIган бутпересарин аьадатар мапIанай – абйирин тярифар апIуб – гьямд апIинай Аллагьдиз ﷻ, Думу кIваин апIинай ичв абйирси ва думутIанна гужалди…» (200 аятдин «аль-Бакьара» сурайин мяна, тафсир «аль-Мунтагьаб»).
Минайиан гьяждиъ айидар Меккайиз гъюри гъахьну, дурари Кябайилан тIаваф апIуйи. Ислам дин гъяйиз улихьна му ляхнар палтар алдарди апIури гъахьну, гьаддихъди дурари гьаму палтар алди гъахьи гунгьарихьан марцц гъахьунча кIуйи. Гьадму вахтна гьяждиъ айидари гарччлар йивури шуйи. ТIаваф апIбан кьяляхъ Сафа ва Марва тепйирин арайиъ саъю апIуйи. Хъасин Исаф кIуру бутдин (идолин) багахь фукIа убккуйи ва гьаддин ифи Кябайин цаларикан ктатуйи.
Ислам дин гъяйиз аьраб халкьарин гизаф бутар (идолар) ади гъахьну, гьадрариз гъуллугъ апIури, дурар бадали гьяждиъ учIври ва «Лаббайк…» урхруган, бутарин ччвурар кIваин апIури шуйи. Гьяждин къайдйир ккудукIган, гьарсаб тухум чпин бутрахьна дуфну, гьадрарин улихь кIуллан чIарар ктауйи ва гьаддиинди гьяждиан удучIвуб гьисаб апIуйи.
Ислам дин гъафиган, гьаму къайдйир вари арайиан адагъну. Хъа гьижрайиинди 9-пи йисан мусурман дару касдиз думу жилариин улучIвуз гъадагъа гъапIну. Гьадму вахтнахъанмина гьяждин къайдйир анжагъ Аллагь сар ву кIуру ксаритIан апIури гъахьу
Ильгиз Салаватов
