Идавсил ﷺ асхIабтал Дагъусттаннай

Идавсил ﷺ асхIабтал Дагъусттаннай

Идавсил ﷺ асхIабтал Дагъусттаннай

Ва макьалалуву ттун ччай бур буккултран тIитIин дан тарихрал цаппара лажинну, Дагъусттаннайн Ислам ларсун бувкIми цукунсса ххуллу бувгьусса инсантал бивкIссарив бувчIиншиврул.

 

Аллагьу Тааьланал МухIаммад ﷺ Расулуллагь увчIуну ур махъа-махъсса идавсну, мунал асхIабталгу идавстурал хъирив халкьуннава яла лайкьмину, лаваймину хьун бувну бур. АсхIабталли цалчин МухIаммад Идавсин ﷺ вих хьуну, гьарца ишираву ганан кумаг буллай бивкIсса. ЛичIи-личIисса хIукуматирттай Ислам гьаз дуллай гайннал цала жан дуллуссар диндалул ххуллий. Мунин барашинна дуллалиссар чIявусса билаятирттайсса асхIабтурал зияратирттал: Хорасаннай, Мисрилив, Шамлив, Иракьнаву, Йеменнаву, Туркнаву, Индиянаву, Дянивмур Азиялул билаятирттай ва Дагъусттаннай.

Дин ларсун бувкIсса асхIаб-турал нийят диркIссар так Аллагьнал ﷻ ва Идавсил ﷺ амру биттур баву.

Ца уттигу мисал буцинну. Амируль-муъминин Оьмар-асхIаб ивкIссар хъуннасса хIукуматрал халифну. Ганал заманнай бусурманнал канихьхьун лавсун бивкIссар гуж бусса сасанидтурал хIукумат, Идавсил ﷺ бувсъсса куццуй, Византиянал империялингу кьянкьану данди бавцIуну бивкIссар. Мукунсса бюхттулсса халифатрал хъунаманал дукия диркIссар так ччатI ва зайт (оливковое масло). Ганал яннагу диркIссар вайми бусурманнал куннасса. Оьмар-асхIаб Иерусалимрал кIулдри кьамул дан лавгсса чIумал ганал янналий 20-ннияр ххисса мачIру диркIун дур. Га ца-ца чIумал мурхьирал лув утту ивхьуну шанан икIайсса ивкIун ур. Римуллал паччахIнал гьан увсса вакилнан ца чIумал га мукун шанай лявкъуну ур. Вакил хъинну махIаттал хьуну ур, цанчирча, ганалма паччахI мукун рахIатну, паракьатну шанан бюхълай къаивкIунтIий, нигьа увсун унутIий. Оьмар-асхIаб халифну итаврил ганаву эбадатрахасса гъира хъисвагу къалевшссар. Мунал заманнайри Дагъусттаннайн цалчинми бусурмангу бувкIсса.

Машгьурсса Исламрал аьлимчу Ибну Касирдул 15-ва том бусса «Аль-Бидаят ва нигьаят» тIисса луттираву чивчуну бур Дагъусттаннал билаятрайн Ислам дуркIшиву гьижралул 22-ку шинал, халиф Оьмардул заманнай. Цамур риваятрайн бувну, халиф Оьсманнул заманнай 32-ку шинал дуркIссар тIийгу бур. Амма чIявуми тарихчитурал тIимунин бувну, кIа цалчинмур риваят тIайлассар тIар. Оьмар-асхIаблул амрулийн бувну Суракьат ибн Аьмр тIисса асхIаб шиккун увкIун ур Армяннал билаятрал чулуха. Ганал аьралуннал хьхьичIунсса кьюкьлул бакIчи ивкIссар АьбдурахIман ибн Рабиаь, ганал Зуннур тIисса ялунцIагу диркIссар. Цамур кьюкьлул хъунама ивкIссар ХIузайфа бин Асад, цамунил Бакир ибн Аьдуллагь. Миннащал ивкIссар кIа АбдурахIманнул уссу Салман бин Рабиаь. Вай циняв Идавсил ﷺ асхIабтал бивкIссар. Ва тагьарданий Суракьат Армяннал билаятрал дазуйн ивукун, мунал ва армяннал паччахI Шахриярдул сакин дурссар дакьаврил кьутIи, ва халифначIан тIайла дуркссар. Мичча Суракьат ярагъ ишла къабувну Дагъусттаннал чулинай увкIун, Дарбант лавсъссар. Мунияр махъ ганал бувссар дяъвирду Дарбантуллал чIаравсса шагьрурдащал, хаснува къажарнащал. Баланжар тIисса кIанттаву къажарнал чIявусса аьрал бивкIссар. Цаппара хIаллава бусурманнайн ялун бивссар халифнал Сириянава гьан дурсса аьралуннал кьюкьа. Миннал бакIчи ивкIссар ХIабиб бин Маслама. Му ппурттуву Суракьат ивкIуну, ганал кIанай халифнал буюрданийну ивтссар АьбдурахIман ибн Рабиаь. Мадара хIал хьуну махъ Баланжардай къажарнащал талай гагу ивкIуссар. Ибну Касир чичлай ур, къажарнан АьбдурахIманнул жаназалия ссавруннайн дияннинсса нур ккарккукун, ганан «Зуннур» («нурданул чанна лавхъма») тIисса ялунцIагу дирзун, ганал чурх табутраву бивхьуну, цащалва лавсшиву. Гай къажарнал диркIун дур жугьутIнал дин (иудаизм). Къурагъшиву хьуну, гъараллу дакъасса чIумал, гайннал АьбдурахIманнул гьаттай дуаь дайсса диркIун дур, Аллагьналгу ﷻ жаваб дулайсса диркIун дур. Вагу хъанахъиссар тавассул бан къабучIиссар тIиминнансса хIуччану: цалчин му чивчуну бур машгьурсса муфассир, мухIаддис, факьигь, ва тарихчи Ибну Касирдул луттираву, кIилчин, Аллагьнан ﷻ ххирасса инсаннал хIурматрахлуну жугьутIнал дуаьгума кьамул хьусса, Заннайн ﷻ мютIисса бусурманналмур хъиннура ччяни кьамул шайссар.

Ялагу Ибну Касир чичлай ур, Арманинал ва чIаравсса билаятирттал халифну ивтсса Саид бин Аьсслул буюр бувну, бусурманнал аьралуннал хъунаману ивтшиву шагьиднал бивкIу кьамул бувсса АьбдурахIманнул уссу Салман бин Рабиаь. Салман хъунама хьувкун, бусурманнал ва къажарнал дянив гужсса талатавуртту хьуссар Таркилул чIарав. Гикку Салман ва цайми чIявусса аьрал Аллагьнал ﷻ ххуллий шагьидталну ливтIуссар. Гичча ххассал хьусса бусурманнал Салманнул ва ганал гьалмахтурал жаназарду ларсун Дарбантливсса Кирхляр тIисса хIатталив бувччуссар. Мунияр махъ ливчIми бусурманнава цавай махъунмай Сириянавун лавгссар, чIявумирив Джирджаннайн ва Джиланнайн (Гиркания ва Гилян) лавгссар. Гайннавух бивкIссар хIурмат бусса асхIабтал Абу Гьурайра ва Салман аль-Фариси. Вай кIиягу асхIаб бивкIссар асхIабул-суффатуравасса. Накьшубанди тIарикьатрал силсилалувугу шамулчинмур цIа Салман аль-Фарисинал цIа дуссар.

 

Мурадуллагь Дадаев

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Заннал неъмат

Гьарца кьини инсан хьуна акьлай ур микробирттащал. Гайннуву чансса бакъар цIуцIавуртту, азарду сукку дувайссагу. Мукунсса микроорганизмардащал талан Аллагь Тааьланал ляхъан дурну, инсаннал чурххаву дирхьуну дур иммунитет.   Ттизаманнул хъиривлаявурттайн бувну, дунияллийсса халкьуннава...


Нуххуву дурсса дуаь

Ибну Оьмардул бувсун бур цанма МухIаммад Идавсия ﷺ бавсса хIадис (бусала): – Ца чIумал зуяр ччяни ялапар хъанай бивкIсса шама инсан аьрххилийн бувккун бур. Най бивну бур ца нуххучIан. Хьхьу дутан пикри хьуну, гивун бувххун бур. Му чIумал гужсса гъарал ларчIун, ххяллуя хъунмасса кьун багьну,...


Бувккума багъишла итайссар

Кьуръан буккаву – эбадатирттава ца яла ххирамур ва чири гьарзамурди. Кьуръан мудан ккалай хъинссар – дяхтта ва хьхьувай, сапарданий ва ичIува, мизитраву ва даврий. Жулва салихIсса буттахъалгу мукун буккайсса бивкIссар. Миннал хIарачат бувайсса бивкIссар Аллагьнал Лу бюхъайкун чIявуну...


Яла хъинмур хъус...

34-мур бакI   Халкь хъинмунийн гьуз учин баву ва бунагьмуния буруччаву   Хъинмунийн кIункIу баву ва бунагьмуния буруччаву – хъинбаларду буллан буюр баву ва оьбала баврий къадагъа дишаву хъанахъиссар. Ибну Аьббаслул бувсун бур цала цIувххуну бивкIшиву МухIаммад Идавсихь ﷺ:...


Дахху-ласулиясса хIадисру

Исламраву дуссар оьрмулул гьарца иширан ккаккан дурсса низамру. Дуссар низам дахху-ласулулгу. МухIаммад Идавсил ﷺ жунма тамансса насихIатру бувну бур, хъус машан ласаврия ва даххаврия аькьилну бувсун, аьдилшиврий, тIайлашиврий, щялмахърая личIлулну бикIаврий хъунмур чIурчIав дурну.   Жу...