ЗахIмат бивхьусса миллат
ЗахIмат бивхьусса миллат

1941-ку шинал байбивхьусса Хъунмасса Буттал кIанттул цIанийсса дяъви циняв Дагъусттаннал миллатирттан дардну бавцIуссар. Муниву ххувшаву ласуншиврул бивхьусса захIматран жущава хIакьину лайкьсса кьимат бищун къабюхъанссар.
1941-ку шинал июль зуруй лакрал щархъавату 1500-нния ливчусса арамтал хушрай дяъвилийн лавгссар. Дяъвилул шиннардий Ватан дуручлай 5000 лаккучунал жан дуллуссар. Цавагу лакрал кулпат бакъахьунссар гъансса инсан дяъвилий къаивкIусса. 18-ра шинавун къабивсса чIаважагьилталгума добровольцы хьуну фронтрайн лавгссар. 1943-ку шинал дяъвилийн лавгссар Гъумучиял школалул дуклаки оьрчIру. Лак талай бивкIссар партизантуравух ва Европанал хIукуматирттайсса фашизмалийн къарши бувксса кьюкьраву. Италиянал Виричунал мусил цIукун лайкь хьуссар Читтурдал шяраватусса ХIасан Камалов. Палангнал хIукуматрай гьаз хьусса кьюкьравух талай, тамансса медаллан ва орденнан лайкь хьуссар Ххюлусматусса ХIусайн Кушаев. Грециянал миллатрал аьралуннавух талай бивкIссар Р. Нахаев ва П. Акаев. Польшанал аьралуннавух бивкIссар разведчиктал А. Шахшаев, С. Оьмаров ва С. Акаев.
Машгьурсса летчик-ас, Совет хIукуматрал кIийла виричу 1-мур ЦIувкIратусса АхIмадхан Султаннул цIанил фашистнал дакIурдивун ццах бутайсса бивкIссар. Совет хIукуматрал Вирттаврал цIарду ларсъссар КIулушацIрал шяраватусса Ризван Сулаймановлул, Гъумучатусса Якьув Сулаймановлул, Хъанариясса ХIажи Бугъановлул, ЧIятусса ЦIаххуй Маккаевлул. Буттал КIанттул цIанийсса Хъун дяъвилул шиннардий аьрали оьрмулул чичрурду дуллай ивкIссар Апанни Къапиев. ХIакьинусса кьини ванал дурсса чичрурду дур цикссагу мазурдийн таржума дурну. Чичу ва таржумачи Апанни Къапиевлул бувсса захIматрайнур билаятрал буккулт кIул бувсса дагъусттаннал ххаллилсса шаэртурал Сулайман Стальскийл, ХIамзат ЦIадасал, Батырайл, МахIмудлул произведениярдащал.
Лакрал шаэр АбутIалиб Гъапуровлул цала чIявуми произведениярду: «ТалихI бусса оьрму», «Ххувшаву», «Ватан», «Дагъусттаннал чIу» ва цаймигу хас бувну бур Буттал КIанттул цIанийсса Хъун дяъвилий чувшивуртту дуллай бивкIсса вирттавран. 1942 шинал ва цувагу лайкь хьуну ур ЗахIматрал ЯтIул Ттугълил ордендалун. Тукун къизгъинсса дяъви бушиву къагьану, 1944-ку шинал март зуруй лакрал миллатрал ялун цамургу бала ливкссар. 1944-ку шинал 9-мур мартрай СССР-данул Халкьуннал комиссартурал Советрал, яла хъирив 13-мартрай ДАССР-данул СНК ва Дагъусттаннал обкомрал ВКП(б) бюрорай хIукму бувну бур ряхтту-ряхттуршва къуш Лакрал ва Ккуллал районнайсса щархъава Хасав шагьрулул чIаравсса аьрщарайн бизан буван. Амма та чIумалсса хъуниминнал хIукму буван хIарачат ххи бувну бизан бувну бур Ккуллал райондалия 737 къуш, Лакрал райондалия 781 къуш.
Му чIумал Лакрал ва Ккуллал районная дух лаган дурссар кьунияхъайсса шяравалу. Лакрал райондалия бизан бувссар ТтурчIи (139 къуш), Варайми (32 къуш), Бурттун (31 къуш), КIихIарчIи (23 къуш), Шушими (47 къуш), Аьхъар (101 къуш), ДучIими (96 къуш), НицIавкIул (57 къуш), Маркьи (28 къуш), ТIюхчар (70 къуш). Ккуллал райондалия бизан бувссар ЧIари (54 къуш), Гьамиящи (117 къуш), Ккацран (42 къуш), Чакъал (70 къуш), Бярнихи (61 къуш), Къичурлухи (46 къуш), Тукъатул (26 къуш), ХIалу-мащи (15 къуш), Чаравалллал шяравалу. Мукунма бачIи–кьачIи бизан бувну бивкIссар Ккуллал райондалиясса шяраваллава: Ваччату (31 къуш), Къяния (31 къуш), Хъювхъия (24 къуш), ЦIущарния (29 къуш), Цалчинмур ЦIувкIуллая (49 къуш), КIилчинмур ЦIувкIуллая (13 къуш), Ккулату (100 къуш). Лакрал райондалия: Ккурккул (33 къуш), Урими (10 къуш), Халакки (47 къуш), Ххюлуссун (4 къуш), Бурши (8 къуш), ШавкIул (15 къуш), Гъумучи (6 къуш), КIямаши (2 къуш), Гьуйми (1 къуш), Ххут (6 къуш), Убур (4 къуш), Хъурхъи (2 къуш), Шахьуйми (2 къуш), Мукьар (1 къуш), Щар (5 къуш), БахIикул (10 къуш), Хъунайми (2 къуш), КIундими (1 къуш), ЧIаящи.
Аухрай ялапар хъанай бивкIсса мичиххич бизан бувну бивкIссар Къазахъисттаннал ва Дянивмур Азиянал аьрщарайн. ТIайлассар, мичиххичнал миллатран хъунмасса бала ливккун бивкIссар, му къия даву хIукуматрал даражалий мукIругу дурссар. 3030 инсан Ккуллал райондалия, 2801 инсан Лакрал райондалия къиялий бизан бувссар зунттал хьхьичIсса аьрщарайн. Арулва гьантлул ххуллийх, бахьтта, мартрал бявкъусса гьантрай, бачин бувссар зунттава, кьариртун цала ххаллилсса чарил къатригу. Мукьва – ххюва къатлун кьай дишин дуллуссар ца-ца аьрава. ХIисав дувара, 1944-ку шинал Хъунмасса Буттал кIанттул цIанийсса дяъви най бивкIссар. 1941-ку шин ласурча, лакрал миллатрал ивкIун ур 52 азара инсан, миннава 10 азара аьскар дяъвилийн лавгун ур, 5 азарунния ливчусса шаппай зана къавхьуну бур, дяъвилий ливтIуну бур. 20% жяматрал дяъвилий буний, 5831 инсан мичиххичнал аьрщарайн изан увсса, хъанай бур марцIсса хъами ва мюрщи оьрчIру. Бухьунссия миннавух оьрмулул бугьарасса арамтал – къужригу. Ххаллилсса цIувцIучарил къатри ва балгусса ужагъру даххана дурну дур чил миналух.
Чурххаща бухIан къашайсса захIмат, ккаши, мякь, кIукъакIул азарду – вайри хьусса бахшишну 10 азара арс дяъвилийн тIайла увксса лакрал миллатран. Хьхьу-кьини дакъасса захIмат бихьлай, бувкусса ччатIух зий колхозру лахъ дуллай бивкIссар. Тиканналул дурцIусса авлахъирттая хъуру дурссар, багъру бугьлай, ризкьи чIяву буллай бивкIссар. ЦIусса мина щаллу дуллай оьттул гьухъ дуртIуссар. ЧIявусса оьрчIру ятинталну ливчIун бивкIссар. Яракьсурай миннан детдом тIивтIуну бивкIссар. Шяраву чиваркIгу бакъа, ливтIусса халкь буччин къабюхълай бивкIссар.
МикIлачIрулий, хъаннил гуж биял къахъанай, гьав дуклай гьантри шайсса бивкIун бур. Гьава, тIабиаьт даххана хьуссар тIий, ливтIуну бур ялагу тамансса халкь. 1944 шинал ЦIуссалакрал райондалий бувну бур 54 оьрчI, ливтIуну бур 693 инсан. Буссар сияхIравун къабагьссагу ялагу цикссагу ливтIусса инсантал. 1944-1947 шиннардий ЦIуссалакрал райондалул щархъаву, Хъун дяъвилий жанну дуллусса 600 чиваркI къахIисавну, ливтIуну бур 2000-хъул инсан, хIасил 30% агьалинал. Дизан дурсса 24-ра шяраваллава хIакьинусса кьини 6 шяравалу духларгун дур. Вана уттигу ЦIуссалакрал райондалул жяматрал иш ца чулийн къабувккун. 30-хъул шинну хьуну дур цIусса миналийн – Новостройрайн – бизан буллай, ку бивзун, вайминнан уттигу къатри къадурну, дурминнангу хIукуматрая дагьаймур къадуллай.
АМИНАТ МАХIАММАДОВА