Яла хьхьичIунма асхIаб

Яла хьхьичIунма асхIаб

Бусурманнал умматрал пахру бувансса бюхттулсса халкьуннал дянив ля-личIисса кIану бугьлай бур МухIаммад Идавсил ﷺ асхIабтурал. Ислам дунияллийх гьаз давриву, машгьур давриву миннал багьа бищун къашайсса ка-кумаг бувссар. Ми хьуссар хъирив нанисса никирттан эбратну жандалий хIайп къачаврил, виричувшиврул, Идавсихсса ﷺ ччаврил, цалва ялув бивхьусса бюхттулсса бурж биттур бавриву жанну кьурван даврил, Аллагьная ﷻ нигьа бувсун бикIаврил ва салихIсса оьрму бутаврил.

ХIакьину бусан ччай бур ИдавсичIан ﷺ гьарца чулухату гъанманя ва АллагьначIан гъаншивруву идавстурал хъиривмная. Му уттавану унува цува Алжаннавун гьантIишиву бувсун ххари увссар. Му хъанахъиссар Аллагьнал: «На муная рязину ура, му рязину урив Ттуя?» – куну суал бувсса инсан. Идавс ﷺ Маккалия Мадиналив гьижра буллалини мунащал архIал ивкIсса инсанни. Исламрал хIукуматрал хъунаману усса чIумал Сасанидтурал хъуннасса паччахIлугъ никирттайн дуртсса инсанни. Мунал хIарачатрайну исламрал хIукумат лахъсса, хъинну хъунмасса гуж, кьувват бусса хIукуматну хьуссар. Мусиву ва арцуву яхъанан бюхълай унува мунал цалва оьрчIан цахъис бунугу багьа бищун шайсса зат къакьариртссар. Му хъунасса, бюхттулсса даражалул инсан, щалвагу бусурманнал умматрава хьхьичIунминнавасса ца хьуману хъанахъиссар Абубакр .

Абубакр увссар 573-ку шинал, МухIаммад Идавс ﷺ увну 2 шин ва 6 барз лавгун махъ. Мунал буттан цIа Оьсман диркIссар, халкьуннал мунайн чIявуну Абу КухIафа учайсса бивкIссар. Ниттингу Сальма Уммулхайр учайсса бивкIссар. Нитти-буттал мунан Аьбдуль-Кяъба – «Кяъбалул лагъ» кусса цIа дирзун дур. Ислам дуркIун махъ МухIаммад Идавсил ﷺ мунан Аьбдуллагь тIисса цIа дирзун дур.

Абубакрдулгу цаппара ялунцIарду диркIун дур. Цалчинмур – АьтIикь – Дуржагьрал цIарая ххассар хьума тIисса цIа дирзун дур, мунахь Алжаннавун уххантIишиву бувсукун. Сиддикь – тIайлашиву тасттикь бувайма, бумур бусса куццуй бусайма» – тIисса цIа мунан дуллуссар мунал дакI марцIну, дакI дарцIуну Идавсил ﷺ тIайлашиву тасттикь бувнутIий. Абубакр тIисса цIарив мунан дирзссар Идавсил ﷺ мунал ххаллилсса сифатрахлуну, му цIанилгу «хIая, адав душиврул, цала цува угьаврил, марцIшиврул ппу» тIиссар.

Идавсил ﷺ кулпат, Абубакрдул душ Аьиша муная укун буслай бивкIун бур: «Му ия кIяласса бурчу бусса, лажиндаравагу чурххалгу илтIасса, чансса кьуси бусса. Мунал бия куртIну бивхьусса яру, къунт бивкIсса ненттабакI ва ххялтIасса чIири».

Абубакр Идавсищал ﷺ ца оьрмулул уну, чIивинийва мунащал дусшиву дурну ивкIун ур. Гьарца захIматсса ишираву мунал чIарав авцIуну, мунан кумаг бувайсса бивкIун бур. Идавсияту ﷺ так хъинмур, ххуймур бакъа ххал къавхьусса Абубакр ИдавсичIан ﷺ Аллагьнаяту илгьам (вахIью) ликлан бивкIукун ва Исламрайн оьвтIун ивкIукун, щак бакъа Идавсил ﷺ хъирив авчуну ур. Му хьуссар МухIаммад Идавсил ﷺ умматрава Ислам кьамул дурсса цалчинсса адимина. Махъ чIумал Идавс ﷺ дакIнин бутлай ия тIар: «Ислам кьамул дува тIий на цачIан гъан хьумий хьхьичI ппурттуву щаклий буруглан бикIайва, Абубакрдуллив Ислам кьамул дуруна най дуна, на мунахь му кьамул дува увкукун». Абубакрдул иман муксса цIакьсса дияхха, щищачIав къашайва га цалва язи бувгьусса ххуллия тинай уван. Цалва оьрмулуву хъунмасса хIаллай луглагисса дакIнил рахIатшиву мунан Исламраву ляркъуна. Хьхьувай Маккалия Ал-Акьса мизитравун ласавриясса караматсса хавар кIюрххил Идавсил ﷺ циняв халкьуннахь бувсукун, хьхьичIра Ислам кьамул дурминнавасса цаппараннал дин кьадиртуна, Идавсин ﷺ вих къавхьуну. Амма Абубакрдул хъис щак бакъа Идавсил ﷺ увкумур тасттикь бувну увкуна: «Ттун хъисгу щак бакъар мунайн хьхьувайгу дяхттагу Аллагьнаяту малаик ликлакишиврий!» – куну.

Ислам кьамул дуваннин Абубакр Маккалив яла аваданминнавасса цану ивкIун ур. Цаппара бусавурттайн бувну Ислам кьамул дуваннин мунал диркIун дур 40000 диргьамрайн дирсса хъус. Яла, Ислам кьамул дурну махъ ми хъус циняв Аллагьнал ﷻ ххуллий харж дурссар. Ца чIумал МухIаммад Идавс ﷺ щяивкIун ур цала асхIабтуращал. Мунал чIарав ххуй дакъасса кьянкьасса янналуя бувсса, зумардугу кунницIун ку тIаннул ххалаххай дарзусса лахъисса гьухъуву ивкIун ур Абубакр . Му чIумал Жабраил малаик  ливккун, Идавсихь ﷺ Алагьнаяту ссаламгу бувсуну, цIувххуну бур мунахь: «Ва ци кьянкьасса ххуй дакъасса кьюркьусса, зумардугу тIаннул ххалаххай дарзусса яннари Абубакрдуй?» – куну. Идавсил ﷺ увкуну бур: «Я Жабраил. Макка Исламрал хьуннин ва инсаннал цала дусса хъус Аллагьнал ххуллий харж дурссар». Жабраиллул  увкуну бур: «Му инсаннахь Аллагьнаятусса ссаламгу бусича, уча мунахь: «Аллагь Тааьла цIухлай ур вихь ина Занная рязину урав, мукунсса захIматсса тагьарданийн агьну?»- тIий. Идавсил ﷺ мунахь цIувххуну бур. Абубакр аьтIунгу ивкIун увкуну бур: «Ттуща цукун бюхъайссар ттула Занная ﷻ рязину къаикIан? Тунукьай, на рязира Занная! На рязира Занная!».

Исламрайн оьвчаву дахьра дайдирхьусса чIумал мушриктурал бусурман хъинну азурда буллай бивкIссар. Хъиннува зарал буллай бивкIссар Ислам кьамул дурсса лагътуран. Му чIумал миннан кумагран учIайсса ивкIун ур Абубакр . Ми машан лавсун, тархъан байсса бивкIун бур. Мукун Абубакрдул тархъан бивтсса лагътал хъанахъиссар Билял, Амир ибн ФурайхI, Зунейра, Умму Убайс ва цаймигу. Ца чIумал Абубакрдул буттал мунахь увкуну бур: «Ина ми гуж бакъамий, заэвми циван машан ласлай ура? Сагъсса, гуж бусса арамтал машан ласласу, яла махъ винма кумагран бикIан». Мунин Абубакрдул жаваб дуллуну дур: «На ва даву Аллагьнахлуну дуллай ура!» - куну. Му хIакъираву Аллагьнал Кьуръандалул «Аль-Лайль» тIисса суралул 12-муния 21-мур аятрайн бияннинсса аятру ликкан бувссар.

Гьижралин бувну 8-ку шинаву Маккаллал чIаравсса ТIаиф тIисса шагьрулучIа хьуссар бусурманнал ва диндакъултрал дянивсса талатаву. Му талатавриву Аьбдуллагь тIисса Абубакрдул арснайн щаву дирну, 40 гьантлува ивкIуссар. Арс ивкIуну Абубакр хъинну пашман хьуссар. Цаппара хIаллава мунал оьрчI ивкIума Исламгу кьамул дурну муначIан цалва бувмур бакIрайн лавсун увкIсса чIумал Абубакрдул увкуну бур мунахь: «Хъунасса Заннайн щукру вил каруннийну ттул арс Алжаннавун лавгсса, цанчирча му Аллагьнахлуну ﷻ талай, Заннал ххуллий ивкIунутIий. Мукунма Аллагьнайн щукру ттул арснал бивкIулийну ина Дуржагьрая ххассал увсса, цанчирча ина та къаивкIуссания танал ина ивчIантIиссияв, вил ажалгу чапурчунал ажал хьунссия. ЦIанарив ина Аллагьнал ﷻ цIимилийну тIайласса дин кьамул дурунни».

АбубакрдуйхчIин Ислам кьамул дурссар тамансса хъунисса асхIабтурал: Оьсман ибн Аьффан, Зубайр ибн Аьввам, ТIалхIа ибн Оьбайдуллагь, АьбдуррахIман ибн Аьвф, Сааьд ибн Абу Вакьас, Абу Оьбайда Ибн Ал-ЖаррахI ва цаймигу. Ми цинявппа сагъну бунува Алжан нясив бувшиву бувсун ххари бувсса ацIа асхIабтуравух хьуну бур.

Маккалив Ислам кьамул дурми 38 инсан хьувкун, Абубакр ИдавсичIан ﷺ увкIун увкуну бур Исламрайн оьвчаву кьюлтIну дакъа, ашкарану дулларча хъинни куну. Идавсил ﷺ мунахьхьун жаваб дуллуну дур цивппа ттигу чанну бунутIий му дан ччяшиву. Абубакр миннат буллайна ивкIун ур Идавсихь ﷺ му рязи хьуннинцIа. Идавс ﷺ рязи хьувкун, Абубакр асхIабталгу бавтIун КяъбалучIан лавгун ур. Микку Исламрал тарихраву цалчин жяматрал хьхьичI аьмну шагьадат дуртуну дур. Микку мушриктал сситтуй ххявххун мунайн хIалдания гьаннин авттун ур. Мунал тухумравасса агьали хIала бувххун, му ивчIавайсса кIанттая ххассал увну ур.

Абубакр ивкIун ур хасиятрал кIукIлусса, амма чувшиву дусса инсан. Агана мунан Аллагьнал ﷻ амру бувмунин къаршисса ци-дунугу хIисав хьурча, гавацIана му бакьин буллай, букьан буллай ачайва тIар.

Идавсил ﷺ Мадиналив гьижра буван пикри бувкун, мунал цала ххуллул гьалмахчуну Абубакр ﷺ увчIуссар. Му зат цанма кIул хьувкун Абубакрдул иттату макь дарчуссар.

Идавс ﷺ ва Абубакр Маккалия лавгсса кIул хьувкун мушриктал гайннал хъирив багьссар, гай бувгьуманан ттуршва варани булунну куну баян бувссар. Шанма гьантлий Идавс ﷺ ва Абубакр Савр тIисса нуххуву лабивкIун бивкIссар. Миннал хъирив багьсса Маккаллал мушриктал хъинну гъан хьуссар му нуххучIан. Му чIумал Абубакр хъуннасса нигьачIавривун ва пашманшиврувун агьссар. Идавсин ﷺ му хIисав хьуну цIувххуссар: «Ина мукссава пашманну циван ура?». Абубакрдул жаваб дуллуссар: «Валлагь, на ттула цIаний нигьа увсун акъара. На хъинну нигьа увсун ура вин ци-бунугу хьунссар тIий». Идавсил ﷺ увкуну бур: «Нигьа маусара, Аллагь ﷻ жущалар усса. Жува кIия бухьурча, шамилчинма Аллагьри ﷻ». Гьижра буллалиссаксса хIаллай Абубакрдул Идавсил ﷺ чIарав 11 гьантта бувну бур.

632-ку шинал, цала ххирамур кулпатрал ва Абубакрдул душнил – Аьйшал къатлуву цайва ялув бивхьусса идавсшиврул буржгу щаллу бувну Аллагьнал Идавс ﷺ ахиратлул хьуссар.

Му ивчIайхтува халкьуннал дянив паракьат нигьачIин дагьссар. Идавсил ﷺ асхIаб Оьмар ибн ХатIтIаб халкьуннахгу урувгун леххаву куссар: «Аллагьнал Идавс ﷺ ивчIаву – бикIан къабюхъайсса затри». Абубакрдуллив увкуссар: «МухIаммадлуйн ﷺ эбадат дуллай бивкIминнан кIулшара МухIаммад ﷺ ивкIушиву. Аллагьнайн ﷻ эбадат дуллалиминнан кIулшача Аллагь ﷻ абадлийсса ушиву. Заннал бивкIу бакъашиву». Мунил хъирив Кьуръандалува «Алу Эмран» суралул 114 аят бувккуссар. Муния махъ бакъа бусурманнал вив къалавссар Идавс ﷺ къуртал хьушиву. Цала хъирив жяматрал хъунаману цума икIанссарив Идавсил ﷺ ккаккан къабувссар. Амма цащава чакливу имамшиву дуван къабюхълахъини Идавсил ﷺ Абубакрдухь имамшиву дува учайсса бивкIссар. Мугу, мукунмасса цайми иширтталгу чIалачIи бувссар Идавсил ﷺ хъирив бусурманнал хъунаману Абубакр ацIан аьркиншиву. Му иш бувчIлай аькьлу бусса Идавсил ﷺ асхIабтурал гьижралин бувну 11-ку шинаву Рабиуль-авваль зурул 13-ку кьини Абубакр халифну увчIуссар. Цува халифну увчIайхту цала каялувшиву даврил дайдихьу мунал чIюлу дурссар Идавсил ﷺ умматрайнсса оьвчаврийну, яла махъ цинявппагу бусурманнан пахрулун хьусса. «На зул хъунаману хьура, зуяр ссалчIав уздансса акъанува. На тIайлану хъунамашиву дулларча, зу ттун кумаг бувара. Агана тIайладакъашиву дулларча, на тIайла ацIан увара. На Аллагьнайн ﷻ ва Идавсин ﷺ мютIину уссаксса зугу ттуйн мютIину бикIияра. Агана на Аллагьнайн ﷻ ва Идавсин ﷺ мютIи къахьурча, зухь ихтияр дуссар ттуйн мютIи къахьун!».

Жагьилсса исламрал хIукуматрал каялувшиву дуллалаву Абубакрдул ﷺ кьамул дурссар хъинну захIматсса чIумал. Исламрал хIукуматрал душмантал – хъинну гуж лавайсса Византиянал ва Парснал паччахIлугъру дазурдай бавцIуну, ххяххан хIадурну бивкIссар. Яманнай, Наджлив, цивппа идавсталлу тIисса халкь бувкссар, чIявусса халкь дин кьадитлай, диндалува буклай бивкIссар. Циняв Исламрайн къарши буклай бивкIми дакI дарцIуну МухIаммад Идавс ﷺ ивчIайхту жагьилсса исламрал хIукуматгу бусурманнал дингу дух лагантIиссар тIий бивкIссар. Абубакрдул му ишираву махIатталсса чувшивугу, дакI кьянкьяшивугу, къучагъшивугу ккаккан дурссар. Цавагу ишираву цукунчIавсса хьхьарашиву къадурссар. Га чIумалсса халифатрал хъун шагьру – Мадиналийн бивсса чIумал бусурман диндалува буклай бур тIисса хавар бавукун, Абубакрдул циняв диндалува бувкминнайн ца чагъар чивчуну щалвагу Аьрабнавух гьан бувуна му чагъар. Му чагъарданул хъирив аьралгу гьан бувуна. Миннай ялув бивхьуну бивкIссар Абубакрдул гьан бувсса чагъар жяматрал хьхьичI буккин, миннахьхьун махъунмай диндалин кIура баянсса, хьумунил ялув пикри бувансса, Аллагьнал хьхьичIсса цалва бурж биттур бувансса чIун миннахьхьун дулуншиврул ва куннайн ку къащуншиврул. Аммаки, мукунсса бусурмантал, диндалува бувкми, ва цивппа идавсталлу тIимигу куннайн ку щусса цаппарасса талатавуртту хьуссар. Ца мукунсса талатавриву Кьуръан дакIних кIулсса Идавсил ﷺ асхIабтал чIявусса ливтIуссар. Му талатаврия махъ Абубакрдул оьвкуну Зайд ибн Сабит тIисса, хъинну Кьуръан кIулсса асхIабнайн, мунай ялув бивхьуссар Кьуръан чивчуну цачIун баву. Цува халиф хьуну ца шин хьуннинна Абубакрдуща халифатрайсса питнагу духлаган дурну, циняв диндалува бувкмигу Исламравун кIура баен буван бювхъуссар. Халифатрал вивсса ишру щаллу хьуну, Ислам Аьрабнаву дакъасса гихуннайгу ппив дуван чIун дуркIукун, пикри хьуну бур кIива чулинмай бачин. Ца чул – Ираннал паччахIлугърал чул, вамур чулгу – Византиянал паччахIлугърал чул.

Абубакр дяркъусса кьини чаклин ислай унува бургъил азар дирну къашавай хьуну ур. 15 гьантта бувну бур мунал шавату чаклийн мизитравун къаукIлай. Циняв халкь занай бивкIун бур цала халифнах буруган. Му къашавайссаксса хIаллай мунаха къуллугъ буллай ивкIун ур мунал гьалмахчу Оьсман ибн Аьффан . Абубакрдул чурххал гуж бухлаглан бивкIукун, мунал цIувххуну бур цалва душнихь Аьишахь хIакьину ци кьинир куну. Итни кьинир куну бур душнил. Абубакрдул цIувххуну бур: «Ци кьини ивкIуссар Идавс ﷺ?». «Итни кьини», – увкуну бур мунахь. «Навагу хIакьину ивчIанссара тIисса умуд бур ттул», – увкуну бур Абубакрдул . Му умудгу щаллу хьуну бур. Гьижралул 13-ку шинаву Жумадуль-ахир зурул 22-ку кьини маркIачIан чIумал цалчинма халиф Абубакр ахиратлул хьуссар. Махъва-махъсса мунал махъру: «Я Аллагь, Ина на бусурманну ивчIан ува, салихIминнавух изангу ува!» - тIисса хьуссар. Халифнал васиятрайн бувну, мунал жаназа дирссуну дур Асма тIисса щарссанил. Жаназалул чак бувну бур Оьмар ибн Аль-ХатIтIаблул . Увччуну ур цана яла ххираманал – МухIаммад Идавсил ﷺ чIарав.

У. МАХIАММАДОВ

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Яла хъинмур хъус...

34-мур бакI   Халкь хъинмунийн гьуз учин баву ва бунагьмуния буруччаву   Хъинмунийн кIункIу баву ва бунагьмуния буруччаву – хъинбаларду буллан буюр баву ва оьбала баврий къадагъа дишаву хъанахъиссар. Ибну Аьббаслул бувсун бур цала цIувххуну бивкIшиву МухIаммад Идавсихь ﷺ:...


Мюнпатсса дуаьрду

КIюрххил ва гьанттайнмай хъама мабитав буккин: – «Аятуль-Курси́» – Сура «Аль-Ихляс» (3-ва) – Сура «Аль-Фалякь» (3-ва) – Сура «Ан-Нас» (3-ва) – Дуаь   – Убайлул цIувххуну бур (жиндалухь): «Жу зуяту...


БахIулул ва янил шаврил лишанну

Кьуръан ккалай инсантал хъин бувайминнал бусаврин бувну, хIакьинусса кьини халкьуннаву хъинну ишла хьуну бур бахIурду баву ва янил шаву. Ми иширттал хIакъираву инсантуран чIявучин тIайласса кIулшигу къадикIай. Мунияту, ва макьалалуву кIицI лаганну бахIу бувсса ягу янил хьусса инсан цукунсса...


Цаппара хъуни бунагьру

Нитти-буттан аькьува дулаву Нитти-буттан зарал буван, къаччан бикIан буван я мазрайну, я канийну цукунчIав къабучIиссар. ХIатта, ми чапурну буну, цува бусурманну ухьурчагу, миннай рахIму-цIими, хIурмат буван, хъун буван, хъинмала буван, ябуван оьрчIай ялувссар. Нитти-буттан аькьува дулайсса...


Кьамулмур цадакьа

Цадакьа тIисса мукъул мяъна хъинну гьартассар: ванивун буххайссар фаризасса закат ва инсаннан ка-кумаг баву. Инсаннал цува АллагьначIан ﷻ гъан хьуншиврул цаманнан хъус дулаврин учайссар цадакьа (аьрабрай – «садакьа»). Диндалул аьлимтурал луттирдаву ва мукъуйну чIявучин ккаккан...