Иерусалим тархъан бувма

1095-ку шинал Франциянал Клермон шагьрулий Римнал Папа Урбан II бакIчину бавтIун бур Европанал ххачпараснал динчитурал маслихIат. Миннал хIукму бувну бур циняв цала хIукуматирттая аьрал ва арцу-муси дартIун бусурманнайн данди буккан (Крестовый поход). Мунийну Урбан ччай ивкIун ур европанал паччахIтурал сий гьаз дуван.
Франция, Англия, Германия, Дания ва цаймигу хIукуматру хIала бувххун, Аьрабнавун ххяххансса хIадуршин дуллан бивкIун бур. Гайннал цалчинмур гьужум бувну бур Палестиннал ва Сириянал халкьуннайн. Тай тIурча мукунсса дяъвилийн хIадурну къабивкIун бур. Ххачпараснал канихьхьун лавгун бур идавстурал шагьру Иерусалим (Байтул-Мукьаддас). Цаппара шагьрурдал агьали циняв ливтIуну бухлаган бувну бур. Тайннал аьрал ДамаскрачIан ва ХIизажлив биявай бивкIун бур. Мукун къизгъинсса талатавурду хъанахъисса чIумал бусурманнава увккун ур Исламрал ттугъ гьаз бувну диндалул душмантал бат буванма – СалахIуддин ал-Аюби. Му увну ур гьижралул 532- ку шинал Иракьнаву, Тигр неххал зуманивсса Тикрит шагьрулий. Ганал буттан цIа диркIун бур Нажмуддин Аюб.
Оьрмулул 30 шинавун ияннин СалахIуддин ккалай ивкIун ур, лархьхьуну дур тамансса элмурду: Кьуръан, тафсир, хIадис, фикьгь ва цаймигу, хаснува дяъви баврил элмурдугу. СалахIуддиннул аьралуннаву чIявуми бивкIун бур турк ва курд. 1171-ку шинал ганал бувгьуну бур Египетнал (Мисрилул) бакIчинал кIану. 1175-ку шинал Багъдаднал халифнал СалахIуддинун султаннал цIа дуллуну дур. КутIасса мутталий СалахIуддиннул цачIун бувну бур Египет, Сириянал ва Месопотамиянал хъунмур бутIа, тархъан бувну бур Дамаск, ХIамаъ, ХIумс ва цаймигу шагьрурду. Иерусалим хъун шагьруну ккалли бувну, Аьрабнал аьрщарай сакин хьусса ххачпараснал хIукумат бусурманнал хIукуматрал вив лирчIун дур. Му чIумал аьрабнаву яла сий дума паччахIну ккаллисса СалахIуддиннул кьаст дирхьуну дур БайтулМукьаддас тархъан буван. Та шагьру бувгьуминнайн жигьад баян бувну бур. 1170-ку шинал, вазирну усса чIумалва СалахIуддиннул лавсун бивкIссар дяъвилун агьамшиву дусса ЯтIул хьхьирил зуманивсса Айла шагьру. Чансса хIаллава Фарукь-Шагьлул ппив буссар Иерусалимрал паччахIнал Балдуиннул аьрал. Бусурманнал аьралуннал цаппара кьюкьри дирссар Сайдалив ва Бейрутрайн.
1180-ку шинал Александриялия бувкIсса султаннал флотрал ххачпараснаща зевххуссар Руад тIисса жазира. Ххачпараснал бакIчитурал хIукму бувссар бусурманнащал чIумуйсса дакьаву дурну, аьралуннал гуж цачIун буван. СалахIуддин рязи хьуссар. Амма ххачпарас Каирнава Дамаскрайн нанисса чарвандалийн ххявххун дакьаврил кьутIи зия дурссар. Мунияр махъ СалахIуддиннул аьрал буххан бувссар Иерусалимрал хIукуматравун. Цаннил хъирив ца кьатI хьуссар ххачпараснал къаларду, шаргьурду. 1187-ку шинал май зуруй Назаретрая арх бакъасса кIанттай ппив дурссар чIявучин рыцарьтал бусса хъуннасса кьюкьа. Микку ивIкуссар магистр Роже де Мулен. Июль зуруй бусурман аьралуннал лавсъссар Тивернада. Хаттин тIисса кIанттай крестоносцынал хъуннасса кьюкьлул лагма рургьуссар. Июльданул дайдихьулий хьусса къизгъинсса талатавриву СалахIуддиннул ххит бувссар Иерусалимрал паччахI Ги де Лузиньяннул аьрал, му цувагу, мунащал цаймигу лавайсса къулугъчиталгу ясир бувссар. Цаппара ясир бувми ита бавкьуссар цала бакIрачIан бувкIмур бусаншиврул. Мунияр махъ бусурманнал канихьхьун лавсъссар тамансса аьрабнал ва африканал шагьрурду.
Му куццуй Иерусалим Европаная буцан бувссар, амма уттигу чапурнал канихь бивкIссар. Бусурманнал аьрал бавчуссар 88 шинал хььхичI чапурнал ххяппурттахьхьун лавгсса шагьру тархъан буван. Га чIумал крестоносцынал Иерусалимрай цавагу бусурманчу сагъну къаивтун, циняв – хъами, къари-къужри, оьрчIру ливтIуссар. ЦукунчIавсса аьй дакъасса инсантурал оьттул нехру най диркIссар мубараксса шагьрулул кIичIирттавух. Миксса халкь литIун аьркиншиву къадиркIссар, гайннал мурад бивкIссар так бусурманнавун нигь дутаву. Утти шагьрулувун СалахIуддиннул аьрал буххайхту гиккусса халкьуннавун ццахханну дагьну диркIссар, цанчирча га чIумал цалва бувмур дакIнийну, цанмагу гукунмасса танмихI бувансса нигь диркIссар. Амма СалахIуддин ал-Аюби бусалардавун агьсса так Байтул-Мукьаддас тархъан баврийну акъарча, цала канихьхьун биривсса ххачпараснан бувмунийнугур. Ганал къадагъа дирхьуссар кьисас ласун, ттуршазаллийсса ххачпараснан оьрму буллуну, инсаншиврул ва хIакьсса бусурманшиврул дарс дирхьуссар, Ислам гайннал диндалуяр хьхьичIунсса душиву ккаккан бувссар. Цавагу ххачпараснан танмихI къабувссар, лавайсса даражалийсса аьдлу-низам дирхьуссар. Сайки Европанал хIукуматирттал паччахIтал хIайран бувну бивкIссар бусурман диндалул узданшиврул. СалахIуддин ал-Аюби дунияллия лавгссар Дамасклив, гьижралул 589-ку шинал сафар зурул 27-мур кьини.
САЛИХI ЗИЯУДИНОВ