Гъази-Гъумучиял Бюкь-МухIаммад

Гъази-Гъумучиял Бюкь-МухIаммад

ЧIявуминнан къакIулссар имам Шамиллул наибтурал яла хьхьичIунминнаясса ца ивкIшиву Гъази-Гъумучатусса Бюкь-МухIаммад. Цукун агьссар Бюкь-МухIаммад Имам ШамиллучIан? ЧIявусса лакрал яхI бусса вирттал Агълар-ханнащал къадаркьуну лавгссар имам ШамиллучIан диндалул ххуллий талан. Цала яхIлил ва чувшиврул Имам ШамиллучIан кIункIу увссар Бюкь-МухIаммадгу.

Бюкь-МухIаммад увну ур 1805- ку шинал Гъази-Гъумук. Га цувагу ивкIун ур Рашкъухъал тухумраятусса. Шайх Жамалуттиннул арс АьбдурахIманнул цала чичрурдаву буслай ур Бюкь-МухIаммад цала ссурахъу ивкIшиву. Бюкь-МухIаммад цачIана учIаврия Имам Шамил хъинну ххари хьуссар. Имамнал ганан ччясса мутталий наибшивугу дуллуссар. Цува наибсса щархъаву низам дишаву дакъасса, Бюкь-МухIаммад чIявусса дяъвирдавух гьуртту хьуссар. Гиккугу цала кьянкьасса виричушиврул цIа дуккан дурссар. 1851-ку шинал Хайдакь-Табасараннава ШамиллучIан чагъарду букIлан бивкIссар, дин-шариаьт нани дуван, оьруснащал талан аьралуннащал вила ца наиб гьан ува тIий. Имам Шамиллул аьралгу буллуну, Хайдакьлив тIайла увкссар цала наиб ЯхIъя-хIажи.

Ганаща Хайдакьлив ххуллу ласун къавхьуссар. КIилчин 5000 муриднащал тIайла увкссар СалтIатусса Оьмар. Чара бухлавгун гагу зана хьуссар. Хайдакьнава ялагу чагъарду букIлан бивкIссар, цивппа оьруснаща ххассал бувара тIий. Имам Шамиллул бавтIун циняв наибталгу «Хайдакьлив гьан ччима хьхьичIун уккияра!», – увкуссар. ЦучIав рязи къавхьуссар. Цаппара хIал лагайхту, Бюкь-МухIаммад хьхьичIун увккун «На гьанна!», – увкуссар. Имамнал цаятура арцул тур ттирирхIуну, ганай дархIуну, хъямалагу агьну увкуссар: «Ина махъун ивтмаявхха!», – куну. Дяхтта лабикIлай, хьхьувай най, 1852-ку шинал Бюкь-МухIаммадлул аьрал бавчуссар Хайдакьлив. Тиккун ивукун, ххал буллан ивкIссар цачIанма чагъарду чичлай бивкIсса арамтал. ЦучIав къалявкъуссар.

Хайдакьнал халкьуннал ганан баян бувну бур: «Жул бакIрайн оьруснал бала мабуцара, махъунай зана икIу!», – куну. Бюкь-МухIаммадлул гайннах вичIи къадирхьуну, Шилаги тIисса шяраву авцIуссар. Кьува гьантта хьувкун ганал ялун оьруснал хъунмасса гуж бивссар. КIивайнналвагу дянив хъунмасса дяъви хьуссар. Оьруснаяту кIиазараксса инсан ливтIуссар. Бюкь-МухIаммадлучIа ккулла-янсав чан хъанан, дуканмур духлаглан диркIссар. Оьруснал аьралгу гьарца чулуха лагма рургьуну бивкIссар. Бюкь-МухIаммадлул кьаст дурссар хьхьувай лагма рургьусса душманнал дасттардугу ххядуккан дурну гива личин. Чайн лахъан нанисса Бюкь-МухIаммадлул бухликкурттайн ккулла щуну, махъунай агьссар. Цала аьралунайн буюр бувссар махъунмай зана бикIияра куну. Гайгу зана хьуссар цала ххирасса наибгу кьаивтун. Бюкь-МухIаммад цащава шайссаксса талай ивкIссар. Амма кIусса щаву дирну, Хайдакьуллал уцуми Жамав-ханнал нукартурахьхьун иривссар.

Гайннал га иян увссар цала ханначIан. Гикку оьруснал генералнал тIалав бувссар Бюкь-МухIаммад цала чулийн учIаву, хъунисса къуллугъ-хъусгу дуллуну, щавугу хъин данну куну. Амма наиб лахIан уван къавхьуссар. Дарбантлив увцуну нанисса ххуллий жан дуллуссар. Увччуссар Кирхляр тIисса хIатталлив, цайми шагьидтурал чIарав. Ганал гьаттайн зияратрайн бучIайсса бивкIссар чIявусса халкь. ХIатталлив бивкIссар тIар Бюкь-МухIаммадлул цIа кусса щаращигу. Гай щинал халкь хъин бувайсса бивкIун бур. ЧIявусса агьали зияратрайн занай ххал хьувкун, шагьрулул хъуниминнал ганал гьав аьрщаращал архIал дацIан дурну, зия дурссар тIар. Амма виричусса шагьиднал цIа абадлий хъама къаритайссар. Бюкь-МухIаммадлуха чIявусса балайрду бур лакрал, яруссаннал ва даргиял миллатирттал.

АЬ. ХIАЖИЕВА

«Лакрал шайхтал, аьлимтал, валитал» тIисса луттирава

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


Суал-жаваб

ХIан даххайсса тучандалуву бухгалтерну зун бучIиссарив? Мукунсса тучаннаву ва цаймигу хIанттия хайр ласласисса идарарттаву бухгалтерну ягу цайми къуллугъирттай зун ихтияр дакъассар, хIарамссар. Мунинсса далилнугу хъанахъиссар хIанттиха зузисса инсантурал ацIва журалий Идавсил ﷺ нааьна дурсса, имам...


Хъинсса тIул-тIабиаьтраясса калимарду

Хъинсса тIул-тIабиаьтран хас бувну буссар тамансса, мусил багьасса махъру. Шикку чичинну миннувасса цаппара, гъафлатравун дахьларгсса дакIру кIукIлу хьуну, хъинсса тIуллу дуллан кIункIу дуваншиврул:   МухIаммад Идавсихь ﷺ цIувххуссар: «Бусурманнава цала диндалуву яла узданма...


Заннайн мютIисса кулпат

Кулпатрал оьрмулуву хъунмасса кIану бугьлагьиссар ласнал ва щарссанил дянивсса дакьаврил (гармониялул). Мунил хъунмур биялагу хъаннихьри. Ва макьалалуву бусанну цаппара маслихIатру, кулпат дакьаврил хIалданийн бучIан баву бигьа дуллалисса, цанчирча, мукунсса кулпатраву паракьатшиву, рахIатшиву ва...


Бархъаллал Маллайл шеъри

"Мажму́аьтул-аьша́р" тIисса луттирава. Бишлашиссар луттираву бусса куццуй.   (Дайдихьу хьхьичIмур номерданий)   Ружмарданул чак бувну камилну кьаст дуруна, Цалва-цалва агьлулухь хIалал бити увкуна. Къумамий тархъан бувну душманмий дакьил бувну, Цайва-цайва ялувсса хIакьру тIайла...


ТIайла буккан ва хьуна бакьин

Аллагьнал ﷻ халкь ляхъан бувну бур, цайва бивхьусса амрурду биттур буллай, дакIурдивусса мурадирттайн билланшиврул. Аллагьнал ﷻ амрурдугу так дин-чаклийну къуртал къашайссар, ми амрурдал вивлавсун буссар инсаннал щалва оьрму. Оьрмулул мутталий инсаннан чIявуну аьрххи-ссапарданийн уккан багьай....