Гъази-Гъумучиял Бюкь-МухIаммад

Гъази-Гъумучиял Бюкь-МухIаммад

ЧIявуминнан къакIулссар имам Шамиллул наибтурал яла хьхьичIунминнаясса ца ивкIшиву Гъази-Гъумучатусса Бюкь-МухIаммад. Цукун агьссар Бюкь-МухIаммад Имам ШамиллучIан? ЧIявусса лакрал яхI бусса вирттал Агълар-ханнащал къадаркьуну лавгссар имам ШамиллучIан диндалул ххуллий талан. Цала яхIлил ва чувшиврул Имам ШамиллучIан кIункIу увссар Бюкь-МухIаммадгу.

Бюкь-МухIаммад увну ур 1805- ку шинал Гъази-Гъумук. Га цувагу ивкIун ур Рашкъухъал тухумраятусса. Шайх Жамалуттиннул арс АьбдурахIманнул цала чичрурдаву буслай ур Бюкь-МухIаммад цала ссурахъу ивкIшиву. Бюкь-МухIаммад цачIана учIаврия Имам Шамил хъинну ххари хьуссар. Имамнал ганан ччясса мутталий наибшивугу дуллуссар. Цува наибсса щархъаву низам дишаву дакъасса, Бюкь-МухIаммад чIявусса дяъвирдавух гьуртту хьуссар. Гиккугу цала кьянкьасса виричушиврул цIа дуккан дурссар. 1851-ку шинал Хайдакь-Табасараннава ШамиллучIан чагъарду букIлан бивкIссар, дин-шариаьт нани дуван, оьруснащал талан аьралуннащал вила ца наиб гьан ува тIий. Имам Шамиллул аьралгу буллуну, Хайдакьлив тIайла увкссар цала наиб ЯхIъя-хIажи.

Ганаща Хайдакьлив ххуллу ласун къавхьуссар. КIилчин 5000 муриднащал тIайла увкссар СалтIатусса Оьмар. Чара бухлавгун гагу зана хьуссар. Хайдакьнава ялагу чагъарду букIлан бивкIссар, цивппа оьруснаща ххассал бувара тIий. Имам Шамиллул бавтIун циняв наибталгу «Хайдакьлив гьан ччима хьхьичIун уккияра!», – увкуссар. ЦучIав рязи къавхьуссар. Цаппара хIал лагайхту, Бюкь-МухIаммад хьхьичIун увккун «На гьанна!», – увкуссар. Имамнал цаятура арцул тур ттирирхIуну, ганай дархIуну, хъямалагу агьну увкуссар: «Ина махъун ивтмаявхха!», – куну. Дяхтта лабикIлай, хьхьувай най, 1852-ку шинал Бюкь-МухIаммадлул аьрал бавчуссар Хайдакьлив. Тиккун ивукун, ххал буллан ивкIссар цачIанма чагъарду чичлай бивкIсса арамтал. ЦучIав къалявкъуссар.

Хайдакьнал халкьуннал ганан баян бувну бур: «Жул бакIрайн оьруснал бала мабуцара, махъунай зана икIу!», – куну. Бюкь-МухIаммадлул гайннах вичIи къадирхьуну, Шилаги тIисса шяраву авцIуссар. Кьува гьантта хьувкун ганал ялун оьруснал хъунмасса гуж бивссар. КIивайнналвагу дянив хъунмасса дяъви хьуссар. Оьруснаяту кIиазараксса инсан ливтIуссар. Бюкь-МухIаммадлучIа ккулла-янсав чан хъанан, дуканмур духлаглан диркIссар. Оьруснал аьралгу гьарца чулуха лагма рургьуну бивкIссар. Бюкь-МухIаммадлул кьаст дурссар хьхьувай лагма рургьусса душманнал дасттардугу ххядуккан дурну гива личин. Чайн лахъан нанисса Бюкь-МухIаммадлул бухликкурттайн ккулла щуну, махъунай агьссар. Цала аьралунайн буюр бувссар махъунмай зана бикIияра куну. Гайгу зана хьуссар цала ххирасса наибгу кьаивтун. Бюкь-МухIаммад цащава шайссаксса талай ивкIссар. Амма кIусса щаву дирну, Хайдакьуллал уцуми Жамав-ханнал нукартурахьхьун иривссар.

Гайннал га иян увссар цала ханначIан. Гикку оьруснал генералнал тIалав бувссар Бюкь-МухIаммад цала чулийн учIаву, хъунисса къуллугъ-хъусгу дуллуну, щавугу хъин данну куну. Амма наиб лахIан уван къавхьуссар. Дарбантлив увцуну нанисса ххуллий жан дуллуссар. Увччуссар Кирхляр тIисса хIатталлив, цайми шагьидтурал чIарав. Ганал гьаттайн зияратрайн бучIайсса бивкIссар чIявусса халкь. ХIатталлив бивкIссар тIар Бюкь-МухIаммадлул цIа кусса щаращигу. Гай щинал халкь хъин бувайсса бивкIун бур. ЧIявусса агьали зияратрайн занай ххал хьувкун, шагьрулул хъуниминнал ганал гьав аьрщаращал архIал дацIан дурну, зия дурссар тIар. Амма виричусса шагьиднал цIа абадлий хъама къаритайссар. Бюкь-МухIаммадлуха чIявусса балайрду бур лакрал, яруссаннал ва даргиял миллатирттал.

АЬ. ХIАЖИЕВА

«Лакрал шайхтал, аьлимтал, валитал» тIисса луттирава

2026-04-01 (Шавваль 1447 ш.) №4.


Лажинлякъул лишан

Инсаннахьхьун ядуван дуллусса задрайн «аманат» учайссар. Ва бур аьрабрава лакку мазравунгу цайми бусурман миллатирттал мазурдивунгу бувкIсса махъ.   Аманат тIисса махъ аьрабрая таржума бувайссар «буллусса махъ бугьаву, дакI тIайлашиву, вихшала» тIисса мяънардай....


Аькьилсса бусаларду

  Нитти-буттал дуаь Ца аьлимчу-щейхначIа ккалаккисса мутааьлимнал ганахь миннат бувну бур цахара дуаь дувакьай, куну. «Ттул дуаь Аллагьнал ﷻ кьамул къадувантIиссар!» - баян бувну бур щейхнал. Мутааьлимтал махIаттал хьуну бур, цанчирча, дуаь чIа увкума ивкIун ур дуккавриву...


ЧIун ва иман

МухIаммад Идавсил ﷺ асхIабтал бавтIсса кIанттавату ппив къашайва тIар сура «аль-Аьср» къабувккуну. Ва бур Кьуръандалул ца яла кутIамур сура, цинугу шанма аят бусса. Ванил цалчинмур аятраву Заннал увкуну бур (мяъна): «Хъа буллай ура ахттакьун чIумуйн».   Аллагьу...


Суал-жаваб

БучIиссарив жаназалул чак буван хьхьичI жаназа дакъанура. Жул шяравусса мизитраву мукунсса чак бувай гьарца нюжмар кьини. Мунин шариаьтраву цукунсса хIучча буссар? Имам Аль-Бухарил ва Муслимлул хIадисирттал луттирдавусса хIадисраву бувсун бур Эфиопиянал паччахI Наджаши ивкIусса хавар баяйхту...


ЛирчIсса зумарду

Гьарца бусурманчунан кIулну бикIан аьркинссар хъирив лахъан дуллалисса эбадатгу, чIумуй дурмургу ца даражалий къадикIайшиву. Мунияту учайссар жагьилну унува дурмур хъинссар, хъунав хьукун дурмунияр, куну.   Мунин бувну, зумарду цила чIу-мал дургьуну щаллу дуван хIарачат бан аьркинссар....