ЦIущарниясса Аьбдулманнан

ЦIущарниясса Аьбдулманнан

Аьбдулманнан увну ур 1858-ку шинал. Ганал буттан цIа диркIун дур Бутта, му цува ивкIун ур Хьущатусса. Бутта зий ивкIун ур юзбашину ЦIущарнил шяраву ва ханнал нукарну Ганал бувцуну бур ЦIущарниясса ХIурия тIисса жагьилсса душ. Буттал ва ХIуриял бивкIун бур 6 оьрчI: 3 арс ва 3 душ. Буттал яла чIивима арс ивкIун ур Аьбдулманнан.

 

Аьбдулманнанлул цала чIярумур чIун гьан дувайсса диркIун дур шяравусса мизитраву. Мизитрал имамну зий ивкIун ур СумбатIлиясса Рамазан. Ганал Аьбдулманнаннун аьраб хIарпирдай чичин, буккин лахьхьин бувну бур. Га ивкIун ур паракьатсса, вяйлив акъасса, хъунаманал мукъух вичIи дишайсса оьрчI. Цува кунасса шяраваллал оьрчIащал тIурку-хъярч чанну бувайсса ивкIун ур. Рамазаннул увкуну бур Буттахь: «Вил арс хъинну пагьму бусса, дуккаврих гъира бусса, цал-кIил дурккусса аятру дакIних лавхьхьуну бусайсса оьрчI урча, ина лажиннича, му гьан ува дуклан».

Аьбдулманнаннул 13 шин барт ларгукун, Буттал арснахь цIувххуну бур: «Ургу ттул арс, вин хъинну гъира бухьурча аьраб элму лахьхьин, на ина тIайла укканна Гъумукун Аьбдурахман-хIажиначIан». Арсналгу цала буттахь увкуну бур: «Мяммай, ттун хъинну гъира бур аьраб маз лахьлан, на хьхьугу кьинигу пикрирдай уссияв, чу бурвав мадраса, ци журалул элмурду лахьлай бурвав гиву тIий».

ХIадур бувну дучригу бутта ва арс лавгун бур Гъумукун. АьбдурахIман-хIажинал ххал увну ур Аьбдулманнан ва ганан кIулмур. Яла кьамул увну ур мадрасалувун. Шанна шинай га дуклай ивкIун ур Гъумучиял мадрасалуву.

Гъумучиял мадрасагу къуртал бувну Аьбдулманнан зана хьуну ур шавай. Зун ивкIун ур имамну. Аьбдулманнан хьуну ур Ислам диндалул, шариаьтрал ххуллурду ххуйну кIулсса, инсаншиву дусса дивир.

Цува жагьилну унува ганал цIа лагма ялттусса щархъавух дурккун дур ххуйсса дурккучушиврий. Ганал ххуйсса чIунин мизитравун бувкIсса халкь нюжмар кьини махIаттал байсса бивкIун бур. Цала бусса ятту-гъаттара бавххуну, цанма аьркин багьни ганал ласайсса бивкIун бур багьлул ххирасса динналул луттирду.

Аьбдулманнаннул цала буттал шяраву имамну зий шанна шин дурну дур. Яла диндалул даража гьаз дуван лавгун ур Кьувалив, Нухулив, Щамахлив ва Бакуйн. АцIра шинай дуклайгу ивкIун, зана хьуну ур махъунай.

Аьбдулманнанлул мукьра шин дурну дур Ахттав имамну. Му Ахттав уна хъу-лухччилулсса бувайсса бивкIун бур уссил Рамазаннул. Хар-хавар бакъа га къашай хьуну ивкIуну ур. Мунияту Аьбдулманнаннун багьну бур шавай зана хьун.

Ганан дакIних кIулну бивкIун бур щала Кьуръан. Кьуръан бакъасса цаймигу аьраб элмулул луттирдаясса аятру чIярусса дакIних кIулну диркIун дур. Аьраб мазрай чивчусса чIявусса элмулул жужру таржума бувну бур лакку мазрайн. ЦIущарнил Хъун мизит бакъасса, ганал чIивисса мизит бувну бур цува яхъанахъисса Хьущи тIисса шяраву. Га мизитрал чIаравгу бувну бур чIивисса мадраса, 20-25 оьрчI дуклансса. Лагма щархъава (Гьамиящи, Ккацран, ЦIувкIул, Хъурхъи) бувкIун бур мадраса тIивтIуну бусса бур тIий миски-гъаривнал оьрчIан. 15-16 шин хьуну дур Аьбдулманнаннул мадраса тIивтIуну. Ганал чIиви мизитрал хIужралух бивкIун бур хъунмасса аьраб элмулул луттирдал бувцIусса ва цаймигу диндалул луттирду бусса чIаму. Шяраву хьусса бивкIу-букку, бувсса оьрчIан цIа дизаву Аьбдулманнаннул дакъа къадайсса диркIун дур. Шяравусса цинявннал ганайн Апанни-усса учайсса бивкIун бур.

Кьурбан биххайсса кьини Апанни уссал 25 яттил хIайван, бивххун, яла бутIри бувну шяравусса миски-гъаривнайх бачIайсса бивкIун бур. Ганайн учайсса бивкIун бур «миски-гъаривнал урчIамур ка» куну. Ганал буттал цимилагу ганащал гъалгъа бувну бур чIявусса цадакьа буллай ура тIий. Амма Аьбдулманнан цала тIимуний авцIуну ур. Аьбдулманнан цал лавгун ур Туркнал оьвкусса мажлисрайн. Га мажлисрай ганахьхьун буллуну бур захIматсса суаллу, Туркнал аьралуннавасса дурккучувнал Ахундал. Циняв буллусса суаллахьхьун ганал жавабру дуллуну дур. Яла Ахундал Аьбдулманнаннан дирзун дур «эфенди» тIисса цIа.

Хьусса Совет хIукуматрал революция Аьбдулманнаннул кьамул дурну дур, гай ххув хьунссагу бувсун бур, гайннал тIимур бан аьркиншивугу халкьуннахь бувсун бур.

Аьбдулманнан шавай кIура авну ур цала буттал шяравун. ЧIумуй лавкьусса мадрасагу цIунилва тIивтIуну бур.

ЦIущарния Хьущав лахъайсса кIанай ганал бувну бур ламу. Халкьуннал ганийн учайсса бивкIун бур «Апаннинал ламу». Хъурхъиял аьрщарайгу бувну бур чарттая щаращи, га щаращунгу учайсса бивкIун бур «Апаннинал щаращи». Шяраву къумасса ххуллурду гьарта бувайсса бивкIун бур. Ялагу, цала арцуй шяравусса школа сакин бувну бур, цаппара хIаллай школалий лакку мазрал дарсгу дихьлай ивкIун ур. ЧIаравсса инсантуран Апанни-уссаву чIярусса аьламатру ххал шайсса диркIун дур. Хьущиял шяраву щин чансса чIумал ганал аьсав щуну, ца кIанттай щин дачин дурну дур. Яла махъ гикку щаращи хьуну бур.

ЧIун ларгун махъ ЦIущарнил жяматрал Хъун-мизитрая бувну бур шяраваллил клуб. КIиву цала къавтIаву-ссувхIатругу буллан бивкIун бур. Аьбдулманнан цимилагу бувчIин буллай ивкIун ур къабучIишиву га мизитраву ссувхIатру буллан, барча бакъашиву дагьантIиссар тIий, амма жамятрал ганах вичIи дирхьуну дакъар. Цала тIимур инсантурал къабувкун ганал цува ивчIаннин га клуб бувсса мизитрал чIарах цалагу лавгун акъар. Ганал учайсса бивкIун бур: «Утти ва жула шяраву муданна мискиншиву, барачат бакъашиву яла къагьантIиссар», – куну.

Апанни-усса жяматрая арх хьуну ур. Цала къатрал чIарав Хьущав бувсса мизитраву халватрахун агьну, Кьулгьу-Кьуръан, дуаьртту ккалай, Аллагьнайн ﷻ леххаву тIий гьан бувну бур оьрму. Юзбаши Буттахъал Аьбдулманнаннул мизитрачIа дур ца чIирисса хIатталу, цинявппа цала тухумрая ливтIусса инсантал буччайсса. Цува сагъну уна Апанни-уссал га хIатталлив бувгьуну бур ахъулссаннул мурхьру. Лагмагу бувну бур чарттал чIира, ятту-гъаттара къабуххан. Аьбдулманнан накьлу хьуну ур 1958 шинал, оьрмулул 100 шинаву.

 

 

Аьйшат ХIажиева

 

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Мубараксса барз

Рамазан зурул даража Рамазан зурул хьхьичIра-хьхьичIсса хьхьу дуркIукун, Алжаннул хьулурду тIивтIуну, му барз гьаннин къалакьайссар. Дуржагьрал хьулурду лавкьуну, му барз гьаннин къатIитIайссар. ЩяйтIантал байщун бувайссар, иблислуй къатIа бишайссар. ЛивтIумий ххари шайссар, уттавамий рахIат...


Цаппара хъуни бунагьру

Нитти-буттан аькьува дулаву Нитти-буттан зарал буван, къаччан бикIан буван я мазрайну, я канийну цукунчIав къабучIиссар. ХIатта, ми чапурну буну, цува бусурманну ухьурчагу, миннай рахIму-цIими, хIурмат буван, хъун буван, хъинмала буван, ябуван оьрчIай ялувссар. Нитти-буттан аькьува дулайсса...


Кьамулмур цадакьа

Цадакьа тIисса мукъул мяъна хъинну гьартассар: ванивун буххайссар фаризасса закат ва инсаннан ка-кумаг баву. Инсаннал цува АллагьначIан ﷻ гъан хьуншиврул цаманнан хъус дулаврин учайссар цадакьа (аьрабрай – «садакьа»). Диндалул аьлимтурал луттирдаву ва мукъуйну чIявучин ккаккан...


Заннал неъмат

Гьарца кьини инсан хьуна акьлай ур микробирттащал. Гайннуву чансса бакъар цIуцIавуртту, азарду сукку дувайссагу. Мукунсса микроорганизмардащал талан Аллагь Тааьланал ляхъан дурну, инсаннал чурххаву дирхьуну дур иммунитет.   Ттизаманнул хъиривлаявурттайн бувну, дунияллийсса халкьуннава...


Бувккума багъишла итайссар

Кьуръан буккаву – эбадатирттава ца яла ххирамур ва чири гьарзамурди. Кьуръан мудан ккалай хъинссар – дяхтта ва хьхьувай, сапарданий ва ичIува, мизитраву ва даврий. Жулва салихIсса буттахъалгу мукун буккайсса бивкIссар. Миннал хIарачат бувайсса бивкIссар Аллагьнал Лу бюхъайкун чIявуну...