Маркьатусса ТIалхIат
Маркьатусса ТIалхIат увну ур 1878 шинал. Мунал бутта Кьурбан Маркьав Ссугъращату увкIун, имамну зий ивкIун ур. Га мадарасса хIаллай яхъанай ивкIун ур Маркьав. Шикку ванал бувцуну бур ПатIимат тIисса душ. Миннал дянив хьуну бур кIия арс: ТIалхIат ва Муса.
ОьрчIсса чIумала ТIалхIат дуккаврил итххявхсса, диндалул элмурду ххирасса, гайннух гъира бусса ивкIун ур. Лахьхьин бувмургу лавхьхьуну, ТIалхIат буттал гьан увну ур дуклан Стамбуллайн. Тийх ххюра шинай дуклайгу ивкIун, зана хьуну ур ватандалийн. Яла лавгун ур дуклан Египетнавун, тикку дуклай ивкIун ур Ал-Азгьар тIисса Исламрал университетраву. Щалва Кьуръан дакIних лавхьхьуну бур. Тиха зана хьуну махъ лавгун ур Астраханнайн, гиччагу Казаннайн. Цаппара шинну хьуну дур дарс дихьлай Казаннал Исламрал университетраву.
ТIалхIатлул буттауссу яхъанай ивкIун ур Новороссийскалий. Цал тихун лавгсса чIумал му агьну ур циркравун. Циркраву ссихIирчи ивкIун ур халкьуннан ссихIирду ккаккан буллай. ТIалхIат увххун щяикIайхту, ссихIирчинаща цичIав буван къабюхълай, ци банссарив къакIулну ливчIун ур. Яла мунал увкуну бур: «Шиву ттуяр цIакьсса адимина ур, му шиву уссаксса ттуща цичIав буван къахьунссар, тавакъюри му инсан лавай изаву», – куну. Пишгу куну, лавай ивзун ур ТIалхIат. Циняв халкь бивзун лавай тамашалий, ганан хъат ришлан бивкIун бур.
Дагъусттаннайн зана хьусса чIумал, ТIалхIат зий ивкIун ур Щурагь Мавраевлул типографиялуву Исламрал отделданул хъунаману. Цува цахъис ччаннай ацIайхту, ТIалхIатлул бувну бур кулпат. Мунал бувцуну бур цала шяравасса Аьйшат тIисса душ. Бувну бур миннан кIива душ – Хамисат, Мариян ва ца арс. Арс къашай хьуну ивкIуну ур. Хъунмасса хIаллай Щурагь зийгу ивкIун, ТIалхIат зана хьуну ур цала шяравун. Маркьав увкIсса чIумалгу ТIалхIат ивкIун ур шяравусса оьрчIан Кьуръан буккин, чак буван лахьхьин буллай.
Ца шяравасса хъамитайпа бувкIун бур муначIан гъаттара бакъахьуну. БурцIил къабутан барцI бахIи тIий хъунмасса хIаллай миннат буллай бивкIун бур. ТIалхIатлул ганихь увкуну бур: «Му хъунмасса бунагьри – барцI бахIаву. Ина насу вила шаппай, вил гъаттара бучIантIиссарча!». Мяйжаннугу, чIал къавхьуну гъаттара бувкIун бур сагъну-саламатну.
Ца кьини ккурчIав арамтал, щябивкIсса кIанай щил бивтуссарив къакIулну, ТIалхIатлул урчIамур канийн ккулла бивтун бур. Му иш хьуну махъ ТIалхIат шярава лавгун ур арулла шинайсса. Ялагу шяравун зана хьусса чIумалгу оьрчIан чак-дин лахьхьин дуллай айивхьуну ур.
ДакIнин бутлай ур ТIалхIатлул уссил арс Жалут цала буттая бавмур: «Ттул бутта буслан икIайва, ТIалхIат кьинибарххан диндалул луттирдахун агьну икIайва, мискиннал чIаравгу ацIайва, дуаь дурккуну мюрщисса оьрчIру хъин байва, бавтIуну циняв оьрчIру цадакьа бачIайва, цалва бувсса дарурттайну инсантал хъин байва» – тIий.
ТIалхIатлун инсаннах урувгуну дакIниймур бувчIайсса бивкIун бур. Цала уссихь бувсун бур чIал къавхьуну мурчIи хьунтIишиву: «Ттул уссу, винма чани буна Кьуръан лахьхьи, яла вища къахьунтIиссарча», – куну. Гукун цахьва учайхту, Муса айивхьуну ур Кьуръан лахьлай. ЧIал къавхьуну Муса мяйжаннугу мурчIи хьуну ур. Яла ТIалхIатлул бувсун бур цаппара хIаллава цувагу ивчIаншиву, укунсса махъругу увкуну бур: «Ттуятусса оьрчIру-авлад я аваданну, я ккашилну тачIав къабикIантIиссар». Мунияр махъ лавгун ур гьарца шяравучуначIан цува хIалал ити учин. ИвчIан шанма гьантта ливчIсса чIумал халкьуннахь увкуну бур: «Нюжмар кьини маркIачIан чак буллалисса чIумал, шамулчинмур ракааьтрай на ивчIантIиссара. Баргъ бивтун бунугу щях ттурлу дикIантIиссар, яла лачIунтIиссар мюрщсса гъарал».
Цува уччинсса кIанугу ккаккан бувну бур гъазитурал хIатталлив. МахIаттал хьусса инсантал щала вих къахъанай бивкIун бур. Нюжмар кьини дучIайхту, ганал тIийкун хьуну бур. ИвкIуну ур ТIалхIат 1939 шинал.
