Ваччиял МалламахIаммад-хIажи
Ваччиял МалламахIаммад-хIажи

МалламахIаммад Суккаев увну ур 1892-ку шинал Ваччиял шяраву, дин дусса кулпатраву. Ганал буттан цIа диркун дур Карим.
МалламахIаммадлул арснал арснал МахIаммадкаримлул щарссанил ПатIиматлул бусаврин бувну, га чIивинияцIа дуккаврих хъинну гъира бусса, элму лахьхьаврих машгъулсса инсан ивкIун ур. Цал дуклай ивкIун ур цала шяраву, яла Кьукуннал ХIажимусахIажинал мадрасалуву. Мунияр махъ элмулул хъирив лавгун ур Дарбантлив. Ахиргу Мисрилул (Египет) Каир шагьрулийсса «АлАзгьар» университетравун увххун ур. Университет бувккукун, танил директор миннат буллан ивкIун ур МалламахIаммадлухь хъунмасса харжирах тиккува дарс дихьлан ацIу тIий. Амма ва рязи хьуну акъар, цала элмурду хъиннура чIяру дувансса гъирарай ивкIун ур. Мунияр махъ МалламахIаммад Азирбижаннавун, Туркманнавун, Узбакнавун ва Китайнавун ивну ур. КутIасса мутталий туркман, узбак ва китай мазру лавхьхьуну бур. Му бакъассагу кIулну бивкIун бур лакку, аьраб, яру, дарги, оьрус ва латин мазру. Китайнаву духтуршиврул элму лахьлай ивкIун ур.
Бувккуну бур Ал-Бирунил, Ибн Синал луттирду. Лавхьхьуну бур уртту-щиная дару-дарманну буван, жаррахIшиврул (хирургия) ва цаймигу духтуршиврул элмурду. Сакин бувну бур лакку мазрайсса хIакиншиврул лу. МалламахIаммадлул оьрмулул 17-лла шин харж дурну дур дуккаврин. Китайнава аьлимчу зана хьуну ур цала Ватандалийн, буттал шяравун. Ванал хъунмасса гъира бивкIун бур Макка-Мадиналул аьщарайн иян, ХIаж буван. Цала гъан-маччами, шяраваллил жямат бавтIун, ниц бивххун цадакьагу бувну лавгун ур ХIажлив. ПатIиматлул бусаврин бувну, МалламахIаммад ивкIун ур Шазали ва Накьшубанди тIарикьатирттал муридну. Амма цума усттазнал муридну ивкIссарив мяйжанну кIулну бакъар. Му куццуй, цала шяраву диндалул дарсру дихьлай, духтуршиву дуллай ивкIун ур коммунистурал замана бучIаннин. Коммунистурал замана бувкIукун, мизитрал имамнащал архIал диндалул луттирду лабивтун бур хъунтIуллуву, ялув кьасса чару бивхьуну, ялун аьрщигу дирчуну. 30-ку шиннардий диндалул инсантурал хъирив багьсса чIумал МалламахIаммадгу ссивир увну ур Беломорск шагьрулийн Балтийский канал дуклакисса давурттайн. ЗахIматсса, кьурчIисса 5 шин оьрмулул тиккугу дурну аьлимчу шавай зана хьуну ур. Амма шиккугу мудан ванал хъирив бавцIуну бивкIун бур. Мунияту цала дин-чак кьюлтIну дувайсса диркIун ур. Буттал КIанттул цIанийсса дяъвилул чIумал МалламахIаммадлул биялалийну фронтран кумагран арцу дартIун диркIун дур. Цала кулпат мюхтажну бунува ванал цалчин 5000 къуруш дуллуну дур фронтран кумагран.
Аьлимчунал кIия арс ва кIива душ бивкIун бур – МухIаммадкамил, МухIаммадкарим, РайхIанат ва Аьишат. МалламахIаммадлул магирсса духтуршиврул цIа щала Дагъусттаннайх машгьурну диркIун дур. Гьарца кIанттавату ваначIан къашайшалт бучIайса бивкIун бур. Азарханардайсса духтуртураща хъин буван къабювхъуми ванал хъин бувайсса бивкIун бур. Инсультру, инфарктру, яруннал, бурхIал, ттурчIардил цIуцIавуртту хъин дувайсса диркIун дур. Му давугу хьхьувай, кьюлтIну дуллан багьлай бивкIун бур. Совет хIукумат цIакь хьуннин МалламахIаммадлул дарсру дихьлахьисса мизит бивкIун бур ганал къатлуя арх бакъа. Га бивкIун бур шяраваллил Хъун мизит. Гивун нюжмар чаклийн щала жямат батIайсса бивкIун бур. Мизит бувну бивкIун бур Суккаевхъал назру дурсса аьрщарай. Мунияту ганийн Суккаевхъал мизит учайсса бивкIун бур. Мизит хъинну исвагьисса, бюхттулсса бивкIун бур. Гиву 300 инсаннал цал архIал чак бувансса кIану бивкIун бур. МихIрабрай диркIун дур МалалмахIаммадулул цала каних дурсса мусил рангсса накьичру. Мукуннасса накьичру ва Кьуръандалул аятру бивкIун бур мизитрал къапулул ялувсса чарттай. КIилчинмур зивулий зузи бувну бивкIун бур мадраса. Шяраву буккин-чичин къакIулсса цавагу инсан къаивкIун ур. Диндалулми дарсру дакъасса, мадрасалуву лахьхьин дувайсса диркIун дур медицина, химия, биология, астрономия, география, анатомия, геометрия ва м.ц. Мизитрал хIаятраву бивкIун бур чария цIувцIусса чаклин биссайсса хIавз. Ва бакъассагу Ваччав ялагу шанма мизит бивкIун бур. Хъун мизит зий бивкIун бур 1927 шинайн бияннин. 1930- ку шинал гания склад бувну бур.
Мунияр махъ хIукуматрал бакIчитурал амрулийну мизит зевххуну, ганил чарттая клуб бувну бур. Жямат бувккун, мизит зеххин къабитлай бивкIун бур, амма ярагъуннищалсса милицанал халкь гужрай лихъан бувну бур. Мизит зевххуну махъ ганил чIарал кIаланнуву лабивтун бивкIсса луттирдугу хьхьувай цурку увххун бавцуну бур. «Цаппара МалламахIаммадлул луттирду махъсса чIумалнин ябувну ливчIун буссия. Бия МухIаммад Идавсил e оьрмулул тарихрал, аьраб грамматикалул ва цаймигу луттирду ва таптарду. ЦIана ми чув буссарив щинчIав кIулну бакъар», – буслай ур Ваччав имамну зий ивкIсса МухIаммад-хIажи Увайсов. Оьрмулул ахирданий МалламахIаммад колхозрал багъраву багъманчину ва агрономну зий ивкIун ур. МалламахIаммад-хIажи Суккаевлул бувтун бур захIматсса ва кутIасса оьрму. Амма чув, цукунсса тагьарданий унугу, мудан халкьуннан кумаг буван, мюнпат биян хIарачат бувайсса бивкIун бур. Аьлимчу ва дунияллия лавгун ур 1947-ку шинал, увччуну ур Ваччиял шяраву. Аьпа баннав, Алжаннул ххари уваннав!
ХАДИЖАТ АЬЛИЕВА