Бюхттулсса Имам

Бюхттулсса Имам

Дагъусттаннал диндалул аьлимтурал хIукмулин бувну, февраль зурул 4-мур кьини Имам Шамил ва ганащал архIал тархъаншиврул цIаний талай бивкIминнал аьпалул кьинири, куну баян бувну бур. Дагъусттаннал ва Чачаннал бюхттулсса имам, накьшубанди тIарикьатрал шайх Шамил ва дунияллия лавгун гьашину 152-ра шин хъанай дур.

 

 

Имам Шамил увну ур яруссаннал Гимри шяраву, уздансса тухумравасса кулпатраву. Шайх Жамалуттиннул арснал АьбдурахIманнул луттираву чивчумунин бувну, ххюра никирал хьхьичIсса Шамиллул буттал бутта Гъумучатусса Аьли тIисса лаккучу ивкIун ур.

Имам Шамил шайх Жамалуттиннул муриднугу ивкIссар, гайннал дянив хъуннасса хIалашиву ва гъаншиву диркIссар.

Дин-Исламгу, буттал кIанугу, жула яхI-кьириятгу дурукъарччуну къаританну тIий бавцIуну бивкIссар шайхтал МухIаммад аль-Ярагъи, Жамалуддин аль-Гъази-Гъумукьи, АьбдуррахIман ас-Сугъури, Имам Гъази-МухIаммад, Имам ХIамзат-Баг, Имам Шамил, миннал наибтал, гъазитал.

ХьхьичI Гъази-МухIаммадлул цаппара шиннардийсса, яла га ивкIуну махъ кIира шинайсса ХIамзат-Баглул, гагу ивкIуну махъ гъазават бачин бувну нанисса бусурманнал ялув Имамну Шамил ивтссар. Хъунмур захIматшивугу Имам Шамиллулли дурхIусса, яла захIматмур жула тарихравусса кьинилул.

Имам Шамил ивкIссар Накьшубанди тIарикьатрал хIакьсса устаз. МухIаммад Ярагъинал ва Джамалуттин Гъази-Гъумукьинал бакъасса, Шамиллухьхьун иджаза (изну) Исмаил аль-Курдумериналгу дуллуну диркIссар.

Имам Шамил кьуния ххюра шинай талай ивкIхьурчагу, ганал элмулуха, мутааьлимтураха хъинну хъуннасса къулагъас дувайсса диркIун дур. Дагъусттаннай чIявусса мадрасартту тIивтIуну бивкIун бур. Элмулуву бюхъу бумий имамнал гъазаватраятугу тархъан бувну, элму лахьлан гьан бувайсса бивкIун бур. Ганал заманнай аьлимтал хъинну чIяву хьуну бур. Зунттал инсантураву буккин-чичин къакIулсса хъинну чансса ливчIун бивкIун бур. Му иш оьрусналгума тасттикь бувссар.

Имам Шамиллул, МухIаммад Идавсил ﷺ кунма, гъазаватрайн укканнин цалва муридтурахь насихIат байсса бивкIссар: «Зу хъунив хьусса инсантал малитIларду, хъами-оьрчIру малитIларду, ахъру-хъуру маччучларду. Агана чапурнащал маслихIатрал кьутIи дурну духьурча, му кьутIи зия мадулларду», - куну. Ванин бувну жунма бувчIлай бур Шамиллул мурад чапуртал бухлаган баву къабивкIшиву. Цала ясир бувминнаха хIурмат ва рахIму-цIимигу бувайсса бивкIун бур, гужрай Ислам кьамул дуллалигу къабайсса бивкIун бур. ХIатта ясир увсса оьрус чичлай ур, цанна ччимур дин язи дугьан ихтияр дуллуну диркIшиву. 1851-ку шинал Имам Шамиллул тIайлашиврия бавну, Терекраясса казактурал кьуния арулва кулпат ганал чулийн бувкIун бур. Миннавух кIия кашишгу ивкIун ур. Оьрус бивкIун бур цалва аьралгу Имамнал чулийн къагьан нигьачIий.

МухIаммад ТIагьир аль-Кьарахъи укун чичлай ур: «Махъра-махъсса ссятраву Гъунибрайсса зунттуй Имам гьарца цащалва ливчIсса муридначIан гъан хъанай, ахирданин бияннин талан, шагьидтурал бивкIу ласун миннат буллай ивкIун ур. Аммарив циняв махъунмай бивщуну бур». Имам Шамил оьрусначIан увкIсса чIумал, чиссаксса ярагъ архIалну ивкIссар. Жунма кIулли, ясир бувминнай ярагъ къабитайшиву. ХIатта, Шамиллущал архIал ивкIсса наиб – Чиркейлиясса Юнусгума ярагъуннищал ивкIссар. КIилчин, Имам Шамиллул оьруснал хьхьичI дирхьуссар цаппарасса шартIру. Ми шартIру кьамул дурну махъ бакъа му дяъви бацIан къабуванну увкуссар. Имамнал дирхьусса шартIру оьруснал кьамул дурссар. Мунияр махъ маслихIатшиврул кьутIилий бацIан бувссар дяъви.

Имам Шамиллул ва дуниял кьадиртссар гьижралул 1287-ку шинал Зул-кьаида зурул ацIулчинмур кьини. Ганаха жаназалул чак баншиврул инсантал куннал-ку ккуччу буллай бивкIун бур. Цинявппагу жаназалийн ка лаян хIарачат буллай бивкIун бур, цайнмагу барачат бияншиврул. Ка лаян къавхьумий аьрщарай утту бишайсса бивкIун бур, цалла ялтту жаназа ларсун гьаншиврул. Шамил увччуссар ххирасса Бакьиъ хIатталлив, Идавсил ﷺ буттауссу Аьббаслул чIарав. Га заманнайсса хъунасса аьлимчу, камилсса муршид АхIмад Рифаинал цала карунних Шамиллул кIяла зуруй чивчуссар: «Ва гьав Дагъусттаннаятусса шайх Шамил-афандиналли, цувагу АллагьначIан ﷻ ивсса муршид, кьуния ххюра шинай Аллагьнал ﷻ ххуллий талай ивкIсса, тIайласса ххуллийх най ивкIсса, хъунасса аьлимчу, бусурманнал амир...»

 

МухIаммад Аьлиев

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


Хъинсса тIул-тIабиаьтраясса калимарду

Хъинсса тIул-тIабиаьтран хас бувну буссар тамансса, мусил багьасса махъру. Шикку чичинну миннувасса цаппара, гъафлатравун дахьларгсса дакIру кIукIлу хьуну, хъинсса тIуллу дуллан кIункIу дуваншиврул:   МухIаммад Идавсихь ﷺ цIувххуссар: «Бусурманнава цала диндалуву яла узданма...


ДакIнивусса загьру

ХьхьичIазаманнай ца душ щар хьуну, ласнал къатлуву ласнал ниттищал яхъанай бивкIун бур, ганиха къуллугъ буллай. Амма ласнал ниттил мудан ганий аьй-бювкьурду дуллай, яхI буван къабюхълай бивкIун бур. ХIукму бувну бур ласнал ниттин загьру буллуну дирчIан дуван.   Душ лавгун бур базаллуву...


Дуклаки оьрчIал нитти-буттан кумагран

ОьрчIру хъуни баву – ца чулуха захIматсса ва жаваблувшиву хъуннасса, вамур чулухагу ххарисса даву дур. Гьарцагу инсаннан ччиссар цала оьрчI-душ талихIрайн бувккун, дурккусса инсан хьуну. Аммарив чIявуминнан мукунсса хьуншиврул ци дуллан аьркинссарив кIулну къабикIай. На хIадур бував дуклаки оьрчIру...


Нюжмар кьини дурну къахъинмур

Бусурмансса халкьуннал дур арулва гьантлий цал тикрал шайсса байран – нюжмар кьини. Му кьини бувсса хъинбалалух, эбадатрах цамур чIумалнияр гьарзасса чири шайссар. Муниятур нюжмар-кьини хъинбала-хъиншивуртту дуллай гьан дуван хIарачат буллан бикIайсса.   Му кьини дувайсса эбадатирттава...


Бархъаллал Маллайл шеъри

"Мажму́аьтул-аьша́р" тIисса луттирава. Бишлашиссар луттираву бусса куццуй.   (Дайдихьу хьхьичIмур номерданий)   Ружмарданул чак бувну камилну кьаст дуруна, Цалва-цалва агьлулухь хIалал бити увкуна. Къумамий тархъан бувну душманмий дакьил бувну, Цайва-цайва ялувсса хIакьру тIайла...