Заралсса ччатI

Заралсса ччатI

«ЧчатI – гьарзатрал бакIщаращир!» – тIисса аькьилсса учала бур халкьуннал. Гьай-гьай, ччатI хъанай бур чIявуми миллатирттал яла агьаммур дукиянугу. Амма, щин пикри хьунссия ччатI, инсан ивчIан увансса багьана-сававну хъананссар тIисса. Мяйжаннугу, хIакьинусса кьини инсаннан хайрсса ва бакъа чарабакъасса ччатIул хIаллихIаллих тIий, учиннуча хIисав къавхьунма инсантал оьрмулуцIа буллай най бур.

ЧчатI хIала бакъасса кIюрххилссагу, ахттайнссагу, гьанттайнссагу къашай жулла. Муна, мукун жува канакисса ччатI хъанай бур инсаннал цIуллусагъшиврун хъунмасса зарал биян буллалисса сававрттавасса цану. Лавайсса сортрал иникьалттувусса крахмалданул мюрш ххюттувусса ххаллу лачIун дуллай, оьттувусса сахар гьаз бувайсса бур. Мунийн бувну, инсаннал организмалийн биллай бур хъунмасса зарал. Исват хьунни чIявуми къашай хьусса инсантал лавайсса сортрал иникьаллуя дурсса дукра канай бивкIшиву.

КIяласса иникьаллуя дурсса дукралуву буссар чIявусса калориярду. Ми калориярдаву инсаннал организмалун хайрсса ва мюнпатсса цичIав дакъассар. КIяласса иникьаллуя бувсса ччатIул инсаннал ххюттукалул даву сантирава дуккан даву бакъассагу, кьавс хъанай азурда увайссар. Агана, жува ца чIивисса ччатIул касак, цуппагу кьабакьайсса дукралущал букарча, суткардай углеводру лякъалиллай азурда шайссар. Жува тIурча, ца касак бакъаруча, гьарица кьини буччиннинсса ччатI буру канай. Мукунсса ччатI сававну, жула чурххаву углеводру бакъассагу, лякъалияйсса заралсса цаймигу затру хIасул хъанай дур. Му бакъассагу, иникьаллуя дурсса дукиялуву дуссар дрожжи ва заралсса личIи-личIисса аьгъушиву. Вай заралсса (концероген бусса) затирттал жула чурх башттан буллалиссар.

ЦIумулул ва ххюттукалул зузаву хьхьара хьусса, сахарный диабет дусса инсантуран кIяласса ччатI букан бувагу бучIи буллай бакъар. Укунсса дукиялул инсаннал чурххава ххишалану буккан буллай бур инсулин. Диабет дусса инсантурал кIяласса ччатI чIяву булларча, му азар хъиннура захIмат хьуну, хъин къашайсса журалийн кIура даяйсса дур. Ххишалдаран, производствардайгу иникIма кIяла дуван заралсса затру хIала дуллай бур. БучIияхха бигьанма къама гьавуну дуван иникIма – мунияр бигьасса цичIав къадикIанссия. Производительтураща мукунсса иникIма хъунмасса хIаллай ядуван къашайсса дур ва миннуя хайр бакъасса бур. Мунияту, иникьаллуха зузиминнал иникIма марцI дуккан дуллай, жулва чурххан хайр бусса чIявусса витаминнацIа ва микроэлементирттацIа дуллай дур. ЛичIлай бур иникIмалуву так ца крахмал. Ванийнугу гьашиву къадурну, химикатру хIала бувну, марххалттийн буккан бувну кIяла буллай бур. Гьай-гьай, укунсса иникIмалия дурсса цимурцаннуйн я щайхту, иштахI багьанссагу дикIай.

Мукун кIяла дурсса иникьаллу канай бивкIсса кIуллай дурсса ахттаршиннардал исват бунни Е витамин биялну бакъашиврийн бувну, анаварсса мутталий сахарный диабет ва дурухлурдал азарду хъанай дачайшиву. ЦIанасса заманнай ххуй дакъасса азарду хьун дувайсса затру хIала дуллай бур нисиравун, нагьливун ва инсаннал чурххайх дуккан ишла дувайсса кремирдавух, мазирдавух. Мукунна, заралмур гьарзану хIала дуллай бур янна шюшайсса порошокирттавун, тIахIни-кIичIу шюшайсса хьюмашивурттавун. Кулпатрал, оьрчIал ва цала цIуллу-сагъшиврул ялув бавцIусса инсантурал ва хавар бавну махъ пикри буван аьркинссар ттучанналия ччатI лавсун хъинссарив ягу цалва ичIува бувну хъинссарив.

Цаппара бикIай ттучанная сусул къалмул ччат ласлай, миннуя хъунмасса хайр бусса ххай. Ва иширавугу инсантал бяйкьлай бур. Сусул къалмуя яла хайр бумур къат экьи лирчун, иникьаллуйн буккан буллай бур. Ккаркхьунссар зунгу хъалул, нехълул, сусул кIучIалтту? Вагу хъанай дур къанихсса ишбажаранчитал авадан хьунсса ца шартI: иникIма личIину ва кIучIалтту, ххиличIлуртту цирдалу дахлансса. Муния ишбажаранчитуран хъанай бур кIилийнусса хайр, цанчирча мукунсса ххиличIлурду иникьаллуяргума ххирану даххан бюхълай буну тIий. Агана, зущава кIяласса ччатI най бунува кьабитан хъанай бакъахьурча, маслихIат бавияв къалмул кIучIалтту, ххиличIлуртту дукралуву чан-чанну хIала дуллай байбишаву. Мунин бувну, чIаланну къулай хьунтIиссар зула чурххал хIал. Уттизаманнул инсантурал дянив «тIайласса дукия» тIисса каниччул хьусса калима дур. Жува ляхъан бувсса Заннал жунна дуллуну дур чIярусса хъинбала-хъиншивуртту, миннуву дур дукра, щин, ялувсса магъи. Аллагьнал ﷻ инсаннаяту тIалав буллай ур гьарица неъматирттайн щукрулий бикIаву. Бачияра Аллагьнал ﷺ гьан увсса Идавсил ﷺ сунналийн бувну, щукрулий бикIаннуча.

МухIаммад Идавс хъунмурчIин ялапар хъанай ивкIун ур оьрмулул захIматсса шартIирдай. Дуки-хIачIиялул тагьар цуксса захIматсса дунугу, цалва кьисматрайн щукру бувайсса бивкIун бур. ТачIав ду-дакъашиврийн аьрза байсса бивкIун бакъар ва дукралия цукунчIавсса рязий акъашиву ккаккан къадайсса диркIун дур. Идавсил ﷺ оьрмулувасса хавардайн бувну, жунма кIулсса куццуй ганал тачIав кIяласса ччатI ва кIяласса иникьаллуя дурмур дукайсса къадиркIун дур ва мунал ужагърай кIурчIлурагу къадиркIун дур. Уттизаманнул инсантурал оьрмулувугу бучIия ва иш хIисавравун ласурчан. Зулла цIуллу-сагъшиврул гьану цIакь бувну ччай бухьурча, букияра кIучIалтту хIаласса къалмуя бувсса иникьалттул ччатI. КIяласса иникIмалувунияр 75-ва гьарзасса кальций, калий, фосфор, железо ва 1000-ва гьарзасса магний буссар мукунсса иникIмалуву.

Хайр бусса ччатIул рецепт

Бавгьухьунссархха зувунгу хайр бумур ва дунияллий яла нахIумур ччатI букансса иштахI? Мунийн бувну, жу пишкаш дуллай буру чурххан буз хьунсса ччатI бувансса бигьасса рецепт!

Аьркинмур:

1. МарцI буккан къабувсса, ххиличIлурдащалсса иникьалттувун (иникьалттул лагру зулва кулпатрах бурувгун) бичара цIил ва содалул къеппи, кIирисса щинай дувара иникIма. ИникIма дикIан аьркинссар хъиннура хьюму дакъасса, кIукIлусса. ИникIма гьаз хьуннин ялугьлансса аьркиншиву дакъассар. Мукунна, иникIмалувун вит, кефир ягу дрожжи дичлан аьркиншиву дакъассар. КIирисса щинай дурсса иникIма хьунтIиссар цилла цурда ларсъсса ва тIааьнну лахъи дуклакисса.

2. Хъирив, иникIмалия мюрщисса лагрурду дурну тIитIин дуван аьркинссар.

3. Шахьияра тавалий кIивагу чулуха кIура баен буллай. БучIиссар, зунма ххирахьурча иникIмалувун лухIи яв, кунжут ягу цаймигу къамагу хIала буван. Укунсса ччатI бучIиссар ччимур дукралух бишин.

Букияра, буз хьуннав! Неъмат ласияра нахIусса, хайрсса ва цил бикIайкунсса жулва кIюла ччатIуя! ДакIнихтуну чIа тIий буру цинявннан цIуллушиву! Бюхъайссаксса хъирив бивзуну бикIияра зура канакисса дукиялул ялув.

САИДА АЬБДУЛЛАЕВА

2026-08-01 (Сафар 1448 ш.) №8.


Мавлудрал барз

Рабиуль-авваль – бусурманнал календарьданул шамулчинмур барзри. Ва ккаллиссар яла агьаммий зурдардивасса цану. Жунма кIулсса куццуй, Рабиуль-авваль барз барачат хьуссар Аллагьнал ﷻ махъа-махъсса Илчи ﷺ, жуна ххирасса МухIаммад Идавс ﷺ дунияллийн уккаврийну. Идавс ﷺ халкьуннан рахIмуну,...


Бархъаллал Маллайл шеъри

"Мажму́аьтул-аьша́р" тIисса луттирава. Бишлашиссар луттираву бусса куццуй.     Бисмиллягьи-ррахIмани-ррахIим.   МарцIну вичIи дишара, я диндалул уссурвал, Жула Сайид Идавсил сиярдалул бусаннин. Арулдагу лухччигу, арулдагу ссавругу Цахлуну ляхъан дурсса ХIабибуллагь...


ХIакьсса мяърипат

ЦIанасса социал сетирдал заманнай сакин хьуну бур аьжаивсса масала: жула дакIнил энергия кьатIурдай дурган дурну, цайминнайх дарчIуну, кулпатран так увхсса, ссахчIав гъира бакъасса инсан личIлай ур. Мукунсса тагьарданул кулпатраву тIааьндакъашивуртту чIяру дуллай дур, лас ва щар кунная ку арх...


Суал-жаваб

Чак бяличIан буван бучIисса ишру цумири? Фаризасса ва ссуннатсса чак бяличIан баврил хIукмурду личIи-личIиссар. ЦукунчIавсса багьана бакъанува чак бяличIан буван къабучIиссар, хIарамссар. Амма хъуслин зарал шавриясса нигь куннасса тагьардануву чак бяличIан буван ихтияр дуссар. Чак буллалиманан...


25-ва тикрал бува

Маэшат гьарта хьуншиврул ишла бувайсса багьантту цIухлалими чан къашай. Миннувату яла агьаммур, гьанумур цила чIумал ххювагу чак бавури, циняр шартIру, рукнурду, адабругу щаллу дурну, хъирив дуккайсса азкардугу дурккуну.   Мукунма, маэшат гьарза хьуншиврул хъинссар зухIа-чак баву, шанан утту...