Оьрму лахъи бувайсса дукия

Валеологиялул – цIуллуну оьрму бутаврил элмулул гьану бивзсса профессор Брехман багьавай щакщуклий ивкIун ур бучIирвав миллион шиннардий хIакьсса дукралийн вардиш хьусса инсан даххана дурсса дукралийн вардиш уван ца-кIира никирал дянив, тIий. Му пикрилуцIун бавкьуну бур хьхьичIунсса хIакинтал-диетологталгу.
Дукралия хъар хъанахъиссар жула цIуллу-сагъшиву ва оьрму лахъишиву. Шанна хасият дуссар дукралул рациондалий ккаккан дурсса: дукра дакIнивусса гьавасрал щаращи, строительный материал ва дукия ххяхлаххисса кIану. Гьамин ми шаннагу хасиятрах бурувгун бюхълай бур жула чурххан тIалавсса дукия цуксса ишла дуллай буссарув жува бусан. Жула чурххан чара бакъа аьркинсса витаминну цаву бусса дукра канакисса инсаннан аьркиншиву дакъассар пагьриз бугьлан ягу БАД-ру ишла буллан.
Дукия машан ласласийни хIисав буван аьркинмур:
- энергетическая ценность ва биохимиялул щаллушинна;
- хIакьсса ва экологически марцIсса. Ттучандалия дукия ласласисса чIумал къулагъас дуван аьркинссар мунил багьлухнияр ми щил итадаркьуну дурив, накIлил продукция ва крупарду ссаву дирхьуну дурив; ахъулсса ва ахънилсса чIумуцIун даркьусса дурив. Жула кIанттай ххярхмур лалусияра бюхъавай, архсса билаятирттая дуркIминнуяр. Амма кIулну бикIан зунма, февраль зуруй бахлахисса клубника му зула чIаххувсса шяраву ххяххан бувсса бухьурчагу, муния ссанчIав мюнпат бакъассар.
Ялагу хIисаврайн ласун аьркинсса зат. Жура-журасса дукрарду дувансса усттаршиву дунагу, дукралуву аьркинсса компонентру ябуван къакIулли жунма. Дукра даву – му тIурча хъинну жапасса биотехнологический процессри. Ва дукралуха зузисса инсаннал дикIан аьркинссар чансса духьурчагу, биохимиялиясса кIулшиву.
Даллусса дукра къабучIиссар
ЦIуллусса дукра – му ххункIру, шашлык, чуттурду, накь дакъар. Ахънилсса хъунмасса хIаллай шахьлай ритарча, миннуву мюнпатсса затру къаличIайссар. ЦIуллусса дукра – мунил тIиссар миннуву аьркинсса витаминну, ферментру, гармонну, биометаллу, антиаксидантру ва органический кислотарду яхьунну шашансса кIулшиву дикIан аьркинссар хьхьичIра-хьхьичI. Аьркинссаксса щин ва гъелишиву хIисав къадурну дурсса дукралуву чурххан мюнпатсса компонентру къаличIайссар. Миннущала архIал зула жиплийхгу рищлащиссару зу. Лахьхьияра багьа буллан ялуннай чIюлу дурсса упаковкардах бакъача, зула чурххан мюнпатсса дукиялух. КIулну бикIан аьркинссар дикIул, накIлил, ккунукрал, лагаврил, гьивчул ва цаймигу дукиялул кьимат ссах бурувгун бищайссарив.
Масалдаран, гьивчун кьимат бищайссар гайннуву биогенныйсса железо бушиврух бурувгун, му ххал буван хъинну бигьассар. Бухъайхту гьивч вийх цIан къалагарча, гиву железо бакъассар. Мукунсса гьивч бувкуннияр бувагу къабувкуну хъинссар. Помидор дукан аьркинссар миннуйн зайтундарал (оливковый) ягу кунжутрал нагь хIала дурну махъ. Мунил томатравусса ликонин – тIабиаьтрал антиаксидант, цилгу къюкIлил ва туннурдал ва урандалул (ракрал) цIуцIавуртту ппив хьун къаритайсса зат - бигьану лялияйссар.
Инсаннал оьрму лахъи бувайсса дукра
ХIакьинусса кьининийнгу бювхъуну бакъар аьлимтураща кIул буван зунттаву ялапар хъанахъисса халкьуннал оьрму лахъишиврул ссигъа ссаву буссарив. Му ссигъа гьамин дукралувур бусса. Цала ххяххан дурсса ххяххиялул ва ризкьилуя дучIаймур канай бушивруву, хIатта му дукра энергетически мискинсса духьурчагу. Зунттаву ялапар хъанахъисса жула буттахъал канай бивкIссар цала ххяххан бувсса ччатI, цала оьлил накIлия дурсса нис, дикI, накIлил дукия. Гьарца шинал Рамазан зуруй Зума дугьаврил тIурча жула чурх энергетически дукралуцIа марцI буккан буллалиссар.
МархрачIанмай кIура баяву
Ттун дакIний бур лавгсса ттуршукулул 50-70 шиннардий лахъсса зунттал райондалийсса жула щархъаву складру бикIайссия ахъулссаннул ва ахънилссаннул, къалмул, яттил нисирал, оьлил нагьлил, туртул ва ницIал лахIлай. Чуври ми хIакьину? ХIакьину жула базардай ми цимурца дур щилчIав кIанттурдая дуркIсса, хIатта кьатIаллил билаятирттаягума. Миннул химическийсса состав къадакьлакьисса жула чурххал тIалав дуллалимуницIун. Жула кIанттурдай ххярхсса дукиялул, саргъунсса оьрмулул ва даркьусса макьулулли кабакьу бувантIисса цIуллушиву дуруччин ва оьрму лахъи буван.
Мунийн бувну, агарда зунма ччай бухьурча жула ппухълу кунма цIуллу-цIакьну лахъисса оьрму бутлан, бачияра буттал кIанттущалсса дахIаву зана ритан, буттал кIанттуй ххярхмунищал дус хьун. ЧIунни жула цIуллусагъшиврул ялув бацIан.
АЬБДУЛЛАГЬ АЬБДУЛЛАЕВ