Дакъакьайсса дукия

Дакъакьайсса дукия

Дакъакьайсса дукия

Исламрал духтуршиврул луттирдаву чивчуну бур накI ва балугъ хIала баву (цал архIал букаву) къахъинссар тIий. Мукунма, къахъинссар хIала дурну накI ва ссирка (уксус), салат-латук ва балугъ, лаччи ва чимус, кьаркьсса ва кьакьан къадурсса дикI, кьурчIимур (туршмур) ва яркмур (аьнтмур).

 

Ялагу бувсун бур архIал дуркуну къахъиншиву сумак ва ссиркка, ссирка ва ппиринж, сунув ва хариса (дикI ва лачIа шавхьун дувайсса дукия), ма́ш ва ятIул кьая, аьнакIул дикI ва ма́ш, гъала дусса (маз ххартта байсса) ва лякьа хьюму дайсса дукия, шархьмур ва къюш дурмур, чавахъ ва дикI, ккунук ва чавахъ.

«Тасгьилуль-Манафи» тIисса луттираву чивчуну бур: «ЛичI-лулну бикIи ца журасса дикI ва накI архIал дукаврия. Масала яттил накI ва яттил дикI».

Дуркуну хъинссар личIи-личIисса табиаьтрал (естество) дукия: кIиримур дяркъумунищал, нацIумур кьурчIимунищал, аьгъумур цIу бумунищал ягу ххарттамунищал.

Къахъинссар нагь ва къюмайтIутIи хIала баву, цIу бусса дукралул ялун кIирисса щин хIачIаву, ахъулссаннул ялун дяркъусса щин хIачIаву, накIлил ялун кьурчIисса зад дукаву.

ХIакинтурал увкуну бур: «НакIлихун кьурчIимур (туршмур) мадукари, щюлли уртту ва балугъ мабукари, акъахьурча жузам цIуцIаву (проказа) хьун бюхъайссар».

Балугърахун ккунук букаврилгу хьун дуван бюхъайссар жузам, бавасил, ттаркI-базурдал, ккарччал ва бурчул азарду.

Хьхьурай дарцIан дурсса нагь дукарча, яруннан зарал хьун ягу тIантIри личин бюхъайссар.

Яруннин чани чан бувайссар хьхьурай чIяруну дяркъусса щин хIачIаврил ва бакIрайх дяркъусса щин дутIаврил. Балугъ букайхту дяркьусса щинавун учIайма къуркъулул (паралич) угьаврия нигьачIин дуссар.

Даин хъинну шахьан бувсса ккунукру канарча, кьучIлил цIуцIаву личин ва сихI бигьаву захIмат хьун бюхъайссар.

ХIижама (кьуру бизаву) дурманал цIу бусса балугъ букарча, ххяп тIи азар (чесотка) шаврия нигь дуссар.

Ппиринжирал ялун ссирка хIачIаву, ятIул кьаялухун аьнакIул дикI ва ма́ш дукавугу къахъинссар.

Хъиннура кIирисса дукра дукавриягу личIлулну бикIан аьркинссар, мунил чурх заэв байссар ва лажиндарал ранг даххана дувайссар.

Идавсил ﷺ хIадисраву увкуну бур: «Гъелисса (кIири дакъасса, чансса дякъин диртсса) дукра барачатссар, дарувссар. КIирисса дукралуву барачат бакъассар» (Абу Нуаьйм).

Хьхьурай щин тIиртунна, макьадитари, чара бакъа ялув кьалакьи дишара. ХIадисраву увкуну бур: «Щин дусса тахIнилул ялув кьалакьи къадирхьуну макьадитари, шинаву ца хьхьу дуссар аьрщарайн вабаъ цIуцIаву (чума) ликкан дайсса. Га азарданул бутIа тIиртIусса тахIнилувун багьан бюхъайссар» (Муслим).

Щала хьхьуну дувссилул тахIунттуву диркIсса ссирка ягу дарцIу нагь дукавриягу личIлулну бикIияра.

ЧIявуну яттил ччаруллив канакиманал пурпуххи цIун бикIайссар, сайки ганий щавурдугума хьун бюхъайссар.

Мудан гьулу дукайманал вичIилун чIу баяву ва янин чани чан шайссар.

ХьхьичIазаманнул ца машгьурсса хIакин Ибну Масавайгьлул увкуну бур: «Куннил хъирив ку мукьцIалва гьантлий чимус канай ивкIун, яла лажиндарай тIантIри бувкманал цайра дакъа щийчIав аьй мадуварача.

ХIижама (оьтту ита бакьаву) дувайхту цIу бусса зад дуркуну, бурчуй хъяшхъар ягу ччуччаву хьурманалгу так цайра аьй дувача.

Балугъ ва ккунук хIала бувкуну, щала лажин ягу чурх къуркъулул бугьарча, муналгу цайра аьй дувача.

Уччиннин дукрагу дуркуну, бугъ бусса хIаммамравун увхма къуркъулул угьарча, ягу ххюттукалул цIуцIаву (колит) хьурча, аьй цайра дувача.

Шанан утту ишайни нацIусса лимон дуркуну, яру цIун бивкIманал цайра аьй дувача.

Хьхьувай цIаннаву дагьанттувух уруглай ивкIун, лажин къуркъулул дургьуманалгу аьй так цайра дувача», - куну.

Вай насихIатру биттур баву – инсаннал чурххал цIуллушиву дуруччаврил агьамсса кьяйда хъанахъиссар. Аллагьу Тааьланал инсан ляхъан увну ур дукиялух ва хIачIиялух мюхтажману, мунияту жулва буржри мюнпатмур дукаву, акъахьурча, жура-журасса къашайшивуртту, азарду личин бюхъайссар.

ТIайлану кананшиврул кIулну бикIан аьркинссар цумур дукра цумунихун дакьайссарив. Му кьяйда къакIулшиврул багьанагу – Аллагьнал ﷻ гьарца дукиялуву дирхьусса тIабиаьт (темперамент, естество) ва мюнпатмур къакIулшивур. Аьрабнал медициналуву личIи дурну дур инсаннал ва дукиялул хасият сакин дувайсса мукьра тIабиаьт: дяркъу, гъелишиву, хъатру ва кьавкьшиву. Заннал ляхъан дурсса гьарзад – инсан, уртту, дуки-хIачIия вай мукьва бутIуя сакин хьуну дуссар. Цавайннуву дяркъу ва хъатру гьарзассар, вайминнуву – гъелишиву ва кьакьаву.

 

МухIаммад Дибиров

2026-08-01 (Сафар 1448 ш.) №8.


Бархъаллал Маллайл шеъри

"Мажму́аьтул-аьша́р" тIисса луттирава. Бишлашиссар луттираву бусса куццуй.     Бисмиллягьи-ррахIмани-ррахIим.   МарцIну вичIи дишара, я диндалул уссурвал, Жула Сайид Идавсил сиярдалул бусаннин. Арулдагу лухччигу, арулдагу ссавругу Цахлуну ляхъан дурсса ХIабибуллагь...


25-ва тикрал бува

Маэшат гьарта хьуншиврул ишла бувайсса багьантту цIухлалими чан къашай. Миннувату яла агьаммур, гьанумур цила чIумал ххювагу чак бавури, циняр шартIру, рукнурду, адабругу щаллу дурну, хъирив дуккайсса азкардугу дурккуну.   Мукунма, маэшат гьарза хьуншиврул хъинссар зухIа-чак баву, шанан утту...


Къатлуву барачат

Бур ца-цавай къатри, личIину авадансса ва хъуслил бувцIусса бакъахьурчагу, гиву бигьану ссихI ласун шайсса, дакI дигьа лагайсса. Гивун буххайхту кIул шай: шиву рахIатшиву, барачат, гъелишиву дур. Мукунма, хьунабакьай цаймигу – ххирасса хъус-кьайлул бувцIусса, марцIшиврул пар-пар тIисса, амма...


Мавлудрал барз

Рабиуль-авваль – бусурманнал календарьданул шамулчинмур барзри. Ва ккаллиссар яла агьаммий зурдардивасса цану. Жунма кIулсса куццуй, Рабиуль-авваль барз барачат хьуссар Аллагьнал ﷻ махъа-махъсса Илчи ﷺ, жуна ххирасса МухIаммад Идавс ﷺ дунияллийн уккаврийну. Идавс ﷺ халкьуннан рахIмуну,...


Аькьлукар ва халиф

Халиф Гьарун Рашидлул заманнай ивкIун ур Багьлюль тIисса салихIсса аькьлукар. Халиф чIун-чIумуй ганащал хьунаавкьуну ихтилат бувайсса бивкIун бур. Гьаруннул хъярч бувсса чIумалгу Багьлюллул хъинну аькьилсса жавабру дулайсса диркIун дур.   Ца кьини халифнал Багьлюль цачIана учIан увну,...