Дукра чIяру даврил зарал. Диндалулмур хIучча

Дукра чIяру даврил зарал. Диндалулмур хIучча

Бусурмансса инсаннан къабучIиссар цала нафсирал, чурххал гьавасирттайн мютIи хъанан, хаснува дукралущал бавхIусса иширттаву. Мунияту, дукия чIяру даву диндалуву хъин чулий ккаккан дурну дакъар. Идавсил насихIат бувайсса бивкIссар чансса дукралий гьашиву дувара куну. Масала, ца хIадисраву увкуну бур: «Цала лякьлуяр оьккисса зад инсаннал дуцIин къадурссар. Адамлул арснан (инсаннан) диял шайссар чан-кьансса, цала бархI тIайла бацIан бувансса гуж бучIансса дукра. Мунияр ххишала дукан ччиманал ца бутIа дукралул, ца хIачIиялул буцIин бувача, цагу бачIва кьабитича – ссихI бигьин бигьану бикIаншиврул (АхIмад).

 

 

Аммарив буччиннин дукра дукаврий диндалуву къадагъа дирхьуну дакъассар, цIуллу-сагъшиврун зарал хъанай бакъахьурча. Мунин хIуччанугу хъанахъиссар Кьуръандалул аят (мяъна): «Дукияра ва хIачIияра, амма янналуву ва дукралуву зула хъуслин зарал бувансса исрафшиву (хIалалмуниву хъиннува дазурдава буклакаву) мадувари. Мяйжаннугу, Аллагьнан къаххирассар исрафшиву дувайми» («Аль-Аъраф» суралул 31-мур аят).

Жунма кIулсса куццуй, инсаннал чIяруми азарду сукку шайссар дукралул низам къадугьаву ва заралсса дукра чIяру даву сававну. Аммарив муниясса зарал ахиратравугу лякъин бюхъайссар.

Салман аль-Фариси́л бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ увкумур: «ХIакьну, ва дунияллий буччиннин канай бивкIминавасса чIявуми Кьиямасса кьини ккашилну бикIантIииссар» (Ибн Маджагь, Байгьакьи). Вай махъру цанма бавсса цаппара асхIабтурал цала оьрмулуву буччиннин дукра къадукайва тIар.

Чанмуний гьашиву даву хъинсса аьмал бушиврунсса ца хIуччану хъанахъиссар цува Идавсгу ﷺ мискинсса, дукралух хъуннасса къулагас къадувайсса инсан ивкIшиву. Аьишал бувсун бур: «МухIаммад Идавсил цала оьрмулуву кьинилун кIийла уччиннин дукра къадуркуссар» (Муслим).

Абу Гьурайрал хъа бувну бур: «Валлагьи, МухIаммад Идавсил цала кулпат куннил хъирив ку шанна кьини ччатIул буччин цалвагу къабувссар» (Муслим).

Аьбдуллагь ибну Оьмардул бувсун бур цанма Идавсия ﷺ укунсса махъру бавуна куну: «Иман думанал ца лякьлувун дукайссар, иман дакъаманал – арулуннивун» (Бухари, Муслим).

ЦIа дурксса аьлимтурал сакин бувсса хIадисирттал луттирдаву балжину бувсун бур Идавсил ﷺ дукра чансса дукайсса диркIшиву. Мунин хьхьичIунмур багьанагу мискиншиву диркIун дакъарча, ганал оьрмулул низам цурдара мукунсса диркIун дур, цанчирча, Идавс ﷺ мудан мискиннугу къаивкIссар.

Ца чIумал ца инсаннал увкуну бур Оьмардул арснахь Аьбдуллагьлухь: «Ччарча на вин жавариш ларсун учIанна». «Му цир?» – цIувххуну бур Аьбдуллагьлул. «Дукра чIяру хьусса чIумал лялиян дуван кумаг бувайсса дарури», – куну бур ганал. «Ттул мукьва барзри уччиннин дукра къадуркуну. На дуканмур дакъа акъарача, ттун ккавкссар кув чIумал буччиннин канакисса, кув чIумалгу ккаший яхI буллалисса асхIабтал» (Абу Давуд).

Фузайл ибн Иязлул увкуну бур: «КIира хасиятрал дакIру ххартта дувайссар: дукра чIяру даврил ва шану чIяву баврил» (Байгьакьи).

Инсаннал циняв тIуллу дикIайссар ххюва журасса: чара бакъасса, дурну хъинсса, дуван бучIисса, дурну къахъинсса ва къадагъасса (хIарамсса). Мукунмассар дукра дукаврил хIакъиравусса хIукмугу. Ибну Аль-ХIаж Аль-Маликил «Аль-Мадхаль» тIисса луттираву чивчуну бур: «Дукра дукаву ххюва куццуйсса дуссар: «чара бакъасса, хъинсса, бучIисса, къахъинсса ва къадагъасса.

Чара бакъамур (фарз) – инсаннай Аллагьнал ﷻ бивхьусса фаризартту биттур бувансса гуж булунсса дукра дукаву. Цанчирча, фаризамур биттур буван чара бакъа аьркинмургу фаризану шайссар.

Хъинмур (мандуб) – инсаннан суннатсса аьмаллу буллан, элму лахьхьин ва цаймигу эбадатру дуллансса гуж бучIан буван диялсса дукра дукаву.

БучIимур (мубахI) – чурх буччин буван диялсса дукра дукаву.

Къахъинмур (макругь) – чурх буччин буван диялсса дукралуяр ххишаласса, амма чурххал цIуллушиврун зарал къабувансса дукаву.

Къадагъамур (хIарам) – инсаннал чурххал цIуллу-сагъшиврун зарал хьунну чIярусса дукра дукаву.

Вай ххювагу жура хIисавравун лавсун, Имам Аль-Гъазалил сакин бувну бур дукра дукаврил хIакъиравусса кьяйдарду:

– мяйжаннугу ккашил къавхьуну супралух щякъабикIаву.

– чансса ккашилну бунува дукралуха бизаву.

– дукра цал дуркуну цал дуканнин миннул дянив кьацI-мацI къаучаву.

Инсан чансса ккашилсса чIумал ганал чурххава цачIун хьусса заралсса задру дуклан дикIайссар, му куццуй тамансса къашайшинная марцI уккайссар. Мунияту чансса ккашилну яхI баврийн, зума дугьаврийн духтуртурал учайссар «чIила ишла къадурну бувсса операция», – куну.

 

 

МухIаммад Султанов

 

2026-07-01 (МухIаррам 1448 ш.) №7.


Арулва махъ

Хъунасса аьлимчу, дурккучу Абу-Лайслул увкуссар: «Цума инсаннал лавхьхьурив арулва махъ, му инсан икIантIиссар Аллагьналгу ﷻ малаиктуралгу хьхьичI даража лавайну, ва Аллагьнал ﷻ мунал бунагьру багъишла битантIиссар, гай бунагьру хьхьиривусса хьаманияр чIявусса бухьурчагума.   Вай...


Эбадат ва мяърипат

ХIакьсса бусурманчунал загьир дувайссар цала диндалун лайкьсса инсаншиву. Диндалул, имандалул хIасул дуллалиссар жула тIуллу дарцIусса ттарцIруну хъанахъисса хасиятгу. Эбадатрайну цIакь хьусса хасиятрал хIасул дувайссар инсаннал оьрмулул тагьар, мукунсса инсан мяърипат, инсап, адав дусса...


Сафар барз

Сафар барз – бусурманнал календарьданул кIилчинмур барзри, му байбишайссар мухIаррам зурул хъирив. «Сафар» тIисса мукъул мяънагу – «хъахъи лагаву» ягу «бачIва шаву» тIиссар. Литературалул чулуха ва махъ аьрабрая таржума буллай бур «щютI тIисса...


Лак Муфтийнащал хьунабавкьунни

Дагъусттаннал Муфтий щейх АхIмад -хIажи Аьбдуллаев хьунаавкьунни Лакрал райондал вакилтуращал ва имамтуращал. Лакрал райондалул администрациялул бакIчи Зураб Куччаевлун тIайлабацIу чIа тIий, Муфтийнал кIицI лавгунни чIярусса шиннардий райондалул бакIчину зий ивкIсса Юсуп МахIаммадовлул район...


Шанна бигьасса эбадат

МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисирттаву увкуну бур:   «Циняв бусурманнал бунагьру багъишла битаннав тIий дуаь дурманан буссар гьарца бусурманчунахсса чири»   «Кьуръандалувасса ца хIарп дурккуманан хъинбала чичинтIиссар. Гьарца хъинбалалул чиригу ацIлийнуссар. «Алиф,...