Дукра чIяру даврил зарал. Диндалулмур хIучча

Дукра чIяру даврил зарал. Диндалулмур хIучча

Бусурмансса инсаннан къабучIиссар цала нафсирал, чурххал гьавасирттайн мютIи хъанан, хаснува дукралущал бавхIусса иширттаву. Мунияту, дукия чIяру даву диндалуву хъин чулий ккаккан дурну дакъар. Идавсил насихIат бувайсса бивкIссар чансса дукралий гьашиву дувара куну. Масала, ца хIадисраву увкуну бур: «Цала лякьлуяр оьккисса зад инсаннал дуцIин къадурссар. Адамлул арснан (инсаннан) диял шайссар чан-кьансса, цала бархI тIайла бацIан бувансса гуж бучIансса дукра. Мунияр ххишала дукан ччиманал ца бутIа дукралул, ца хIачIиялул буцIин бувача, цагу бачIва кьабитича – ссихI бигьин бигьану бикIаншиврул (АхIмад).

 

 

Аммарив буччиннин дукра дукаврий диндалуву къадагъа дирхьуну дакъассар, цIуллу-сагъшиврун зарал хъанай бакъахьурча. Мунин хIуччанугу хъанахъиссар Кьуръандалул аят (мяъна): «Дукияра ва хIачIияра, амма янналуву ва дукралуву зула хъуслин зарал бувансса исрафшиву (хIалалмуниву хъиннува дазурдава буклакаву) мадувари. Мяйжаннугу, Аллагьнан къаххирассар исрафшиву дувайми» («Аль-Аъраф» суралул 31-мур аят).

Жунма кIулсса куццуй, инсаннал чIяруми азарду сукку шайссар дукралул низам къадугьаву ва заралсса дукра чIяру даву сававну. Аммарив муниясса зарал ахиратравугу лякъин бюхъайссар.

Салман аль-Фариси́л бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ увкумур: «ХIакьну, ва дунияллий буччиннин канай бивкIминавасса чIявуми Кьиямасса кьини ккашилну бикIантIииссар» (Ибн Маджагь, Байгьакьи). Вай махъру цанма бавсса цаппара асхIабтурал цала оьрмулуву буччиннин дукра къадукайва тIар.

Чанмуний гьашиву даву хъинсса аьмал бушиврунсса ца хIуччану хъанахъиссар цува Идавсгу ﷺ мискинсса, дукралух хъуннасса къулагас къадувайсса инсан ивкIшиву. Аьишал бувсун бур: «МухIаммад Идавсил цала оьрмулуву кьинилун кIийла уччиннин дукра къадуркуссар» (Муслим).

Абу Гьурайрал хъа бувну бур: «Валлагьи, МухIаммад Идавсил цала кулпат куннил хъирив ку шанна кьини ччатIул буччин цалвагу къабувссар» (Муслим).

Аьбдуллагь ибну Оьмардул бувсун бур цанма Идавсия ﷺ укунсса махъру бавуна куну: «Иман думанал ца лякьлувун дукайссар, иман дакъаманал – арулуннивун» (Бухари, Муслим).

ЦIа дурксса аьлимтурал сакин бувсса хIадисирттал луттирдаву балжину бувсун бур Идавсил ﷺ дукра чансса дукайсса диркIшиву. Мунин хьхьичIунмур багьанагу мискиншиву диркIун дакъарча, ганал оьрмулул низам цурдара мукунсса диркIун дур, цанчирча, Идавс ﷺ мудан мискиннугу къаивкIссар.

Ца чIумал ца инсаннал увкуну бур Оьмардул арснахь Аьбдуллагьлухь: «Ччарча на вин жавариш ларсун учIанна». «Му цир?» – цIувххуну бур Аьбдуллагьлул. «Дукра чIяру хьусса чIумал лялиян дуван кумаг бувайсса дарури», – куну бур ганал. «Ттул мукьва барзри уччиннин дукра къадуркуну. На дуканмур дакъа акъарача, ттун ккавкссар кув чIумал буччиннин канакисса, кув чIумалгу ккаший яхI буллалисса асхIабтал» (Абу Давуд).

Фузайл ибн Иязлул увкуну бур: «КIира хасиятрал дакIру ххартта дувайссар: дукра чIяру даврил ва шану чIяву баврил» (Байгьакьи).

Инсаннал циняв тIуллу дикIайссар ххюва журасса: чара бакъасса, дурну хъинсса, дуван бучIисса, дурну къахъинсса ва къадагъасса (хIарамсса). Мукунмассар дукра дукаврил хIакъиравусса хIукмугу. Ибну Аль-ХIаж Аль-Маликил «Аль-Мадхаль» тIисса луттираву чивчуну бур: «Дукра дукаву ххюва куццуйсса дуссар: «чара бакъасса, хъинсса, бучIисса, къахъинсса ва къадагъасса.

Чара бакъамур (фарз) – инсаннай Аллагьнал ﷻ бивхьусса фаризартту биттур бувансса гуж булунсса дукра дукаву. Цанчирча, фаризамур биттур буван чара бакъа аьркинмургу фаризану шайссар.

Хъинмур (мандуб) – инсаннан суннатсса аьмаллу буллан, элму лахьхьин ва цаймигу эбадатру дуллансса гуж бучIан буван диялсса дукра дукаву.

БучIимур (мубахI) – чурх буччин буван диялсса дукра дукаву.

Къахъинмур (макругь) – чурх буччин буван диялсса дукралуяр ххишаласса, амма чурххал цIуллушиврун зарал къабувансса дукаву.

Къадагъамур (хIарам) – инсаннал чурххал цIуллу-сагъшиврун зарал хьунну чIярусса дукра дукаву.

Вай ххювагу жура хIисавравун лавсун, Имам Аль-Гъазалил сакин бувну бур дукра дукаврил хIакъиравусса кьяйдарду:

– мяйжаннугу ккашил къавхьуну супралух щякъабикIаву.

– чансса ккашилну бунува дукралуха бизаву.

– дукра цал дуркуну цал дуканнин миннул дянив кьацI-мацI къаучаву.

Инсан чансса ккашилсса чIумал ганал чурххава цачIун хьусса заралсса задру дуклан дикIайссар, му куццуй тамансса къашайшинная марцI уккайссар. Мунияту чансса ккашилну яхI баврийн, зума дугьаврийн духтуртурал учайссар «чIила ишла къадурну бувсса операция», – куну.

 

 

МухIаммад Султанов

 

2026-04-01 (Шавваль 1447 ш.) №4.


Лакрал миллатрал мажлис

Март зурул 18-нний Дагъусттаннал Муфтиятрал сипталийну МахIачкъалаливсса «Европа» тIисса залдануву хьунни чIявусса лак гьурттусса зумаритавал мажлис – ифтIар. Зал щапI куну бувцIуну бия, аьдатрайн бувну, мажлис байбивхьуна Мубараксса Кьуръандалул аятирттая, ккалаккиману ия...


ХIабибнал ﷺ дуниял кьадитаврил бусала

Ца хавар бусанда, вичIи дишара Кьуръан-хIадис бувсун къабувчIайминнан, Аьжам шеъри бувну ХIабиб ﷺ кIицI анда Цал шафааьт жунма бияйрив ккаккан. Муъжизатру буслай гъалгъа буварча, КIивагу иттату макь экьи лагай, Цув кIицI лагаврийну ихтилат барча, Вай кьянкьасса дакIру кIукIлу хьун...


ЧIун ва иман

МухIаммад Идавсил ﷺ асхIабтал бавтIсса кIанттавату ппив къашайва тIар сура «аль-Аьср» къабувккуну. Ва бур Кьуръандалул ца яла кутIамур сура, цинугу шанма аят бусса. Ванил цалчинмур аятраву Заннал увкуну бур (мяъна): «Хъа буллай ура ахттакьун чIумуйн».   Аллагьу...


Аькьилсса бусаларду

  Нитти-буттал дуаь Ца аьлимчу-щейхначIа ккалаккисса мутааьлимнал ганахь миннат бувну бур цахара дуаь дувакьай, куну. «Ттул дуаь Аллагьнал ﷻ кьамул къадувантIиссар!» - баян бувну бур щейхнал. Мутааьлимтал махIаттал хьуну бур, цанчирча, дуаь чIа увкума ивкIун ур дуккавриву...


Иман цIакь дувансса давуртту

Идавсих ﷺ вичIи дирхьума – Аллагьнайн ﷻ мютIи хьумари. «Нур» тIисса суралуву увкуну бур: «Аллагьнайн ﷻ ва Идавсийн ﷺ мютIину бикIи, акъахьурча зун жаваб дулун багьантIиссар». Вай мукъурттил мяйжан буллай бур Идавсил ﷺ ххуллу (сунна) бувгьуну бачаврийну инсантурайн...