Дукра чIяру даврил зарал. Диндалулмур хIучча

Дукра чIяру даврил зарал. Диндалулмур хIучча

Бусурмансса инсаннан къабучIиссар цала нафсирал, чурххал гьавасирттайн мютIи хъанан, хаснува дукралущал бавхIусса иширттаву. Мунияту, дукия чIяру даву диндалуву хъин чулий ккаккан дурну дакъар. Идавсил насихIат бувайсса бивкIссар чансса дукралий гьашиву дувара куну. Масала, ца хIадисраву увкуну бур: «Цала лякьлуяр оьккисса зад инсаннал дуцIин къадурссар. Адамлул арснан (инсаннан) диял шайссар чан-кьансса, цала бархI тIайла бацIан бувансса гуж бучIансса дукра. Мунияр ххишала дукан ччиманал ца бутIа дукралул, ца хIачIиялул буцIин бувача, цагу бачIва кьабитича – ссихI бигьин бигьану бикIаншиврул (АхIмад).

 

 

Аммарив буччиннин дукра дукаврий диндалуву къадагъа дирхьуну дакъассар, цIуллу-сагъшиврун зарал хъанай бакъахьурча. Мунин хIуччанугу хъанахъиссар Кьуръандалул аят (мяъна): «Дукияра ва хIачIияра, амма янналуву ва дукралуву зула хъуслин зарал бувансса исрафшиву (хIалалмуниву хъиннува дазурдава буклакаву) мадувари. Мяйжаннугу, Аллагьнан къаххирассар исрафшиву дувайми» («Аль-Аъраф» суралул 31-мур аят).

Жунма кIулсса куццуй, инсаннал чIяруми азарду сукку шайссар дукралул низам къадугьаву ва заралсса дукра чIяру даву сававну. Аммарив муниясса зарал ахиратравугу лякъин бюхъайссар.

Салман аль-Фариси́л бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ увкумур: «ХIакьну, ва дунияллий буччиннин канай бивкIминавасса чIявуми Кьиямасса кьини ккашилну бикIантIииссар» (Ибн Маджагь, Байгьакьи). Вай махъру цанма бавсса цаппара асхIабтурал цала оьрмулуву буччиннин дукра къадукайва тIар.

Чанмуний гьашиву даву хъинсса аьмал бушиврунсса ца хIуччану хъанахъиссар цува Идавсгу ﷺ мискинсса, дукралух хъуннасса къулагас къадувайсса инсан ивкIшиву. Аьишал бувсун бур: «МухIаммад Идавсил цала оьрмулуву кьинилун кIийла уччиннин дукра къадуркуссар» (Муслим).

Абу Гьурайрал хъа бувну бур: «Валлагьи, МухIаммад Идавсил цала кулпат куннил хъирив ку шанна кьини ччатIул буччин цалвагу къабувссар» (Муслим).

Аьбдуллагь ибну Оьмардул бувсун бур цанма Идавсия ﷺ укунсса махъру бавуна куну: «Иман думанал ца лякьлувун дукайссар, иман дакъаманал – арулуннивун» (Бухари, Муслим).

ЦIа дурксса аьлимтурал сакин бувсса хIадисирттал луттирдаву балжину бувсун бур Идавсил ﷺ дукра чансса дукайсса диркIшиву. Мунин хьхьичIунмур багьанагу мискиншиву диркIун дакъарча, ганал оьрмулул низам цурдара мукунсса диркIун дур, цанчирча, Идавс ﷺ мудан мискиннугу къаивкIссар.

Ца чIумал ца инсаннал увкуну бур Оьмардул арснахь Аьбдуллагьлухь: «Ччарча на вин жавариш ларсун учIанна». «Му цир?» – цIувххуну бур Аьбдуллагьлул. «Дукра чIяру хьусса чIумал лялиян дуван кумаг бувайсса дарури», – куну бур ганал. «Ттул мукьва барзри уччиннин дукра къадуркуну. На дуканмур дакъа акъарача, ттун ккавкссар кув чIумал буччиннин канакисса, кув чIумалгу ккаший яхI буллалисса асхIабтал» (Абу Давуд).

Фузайл ибн Иязлул увкуну бур: «КIира хасиятрал дакIру ххартта дувайссар: дукра чIяру даврил ва шану чIяву баврил» (Байгьакьи).

Инсаннал циняв тIуллу дикIайссар ххюва журасса: чара бакъасса, дурну хъинсса, дуван бучIисса, дурну къахъинсса ва къадагъасса (хIарамсса). Мукунмассар дукра дукаврил хIакъиравусса хIукмугу. Ибну Аль-ХIаж Аль-Маликил «Аль-Мадхаль» тIисса луттираву чивчуну бур: «Дукра дукаву ххюва куццуйсса дуссар: «чара бакъасса, хъинсса, бучIисса, къахъинсса ва къадагъасса.

Чара бакъамур (фарз) – инсаннай Аллагьнал ﷻ бивхьусса фаризартту биттур бувансса гуж булунсса дукра дукаву. Цанчирча, фаризамур биттур буван чара бакъа аьркинмургу фаризану шайссар.

Хъинмур (мандуб) – инсаннан суннатсса аьмаллу буллан, элму лахьхьин ва цаймигу эбадатру дуллансса гуж бучIан буван диялсса дукра дукаву.

БучIимур (мубахI) – чурх буччин буван диялсса дукра дукаву.

Къахъинмур (макругь) – чурх буччин буван диялсса дукралуяр ххишаласса, амма чурххал цIуллушиврун зарал къабувансса дукаву.

Къадагъамур (хIарам) – инсаннал чурххал цIуллу-сагъшиврун зарал хьунну чIярусса дукра дукаву.

Вай ххювагу жура хIисавравун лавсун, Имам Аль-Гъазалил сакин бувну бур дукра дукаврил хIакъиравусса кьяйдарду:

– мяйжаннугу ккашил къавхьуну супралух щякъабикIаву.

– чансса ккашилну бунува дукралуха бизаву.

– дукра цал дуркуну цал дуканнин миннул дянив кьацI-мацI къаучаву.

Инсан чансса ккашилсса чIумал ганал чурххава цачIун хьусса заралсса задру дуклан дикIайссар, му куццуй тамансса къашайшинная марцI уккайссар. Мунияту чансса ккашилну яхI баврийн, зума дугьаврийн духтуртурал учайссар «чIила ишла къадурну бувсса операция», – куну.

 

 

МухIаммад Султанов

 

2026-06-01 (Зуль-ХIижжа 1447 ш.) №6.


Буллугъшиврул душмантал

Аваданшиву ягу мискиншиву ца дуциндалий кIул дуван, царай цинцилттай дишин шайсса задру дакъар. Ца инсаннал мискиншиврун ккалли дувансса тагьар цаманан аваданшивуну чIалан дикIай. Мукунма, цаннан аваданшивуну чIалачIимур, цаманал мискиншивуну хIисав дуван бюхъай.   ДакIниву хIакьсса иман...


Вила тагьар кIул дува

Гьарцама бусурманчунан агьамсса зад бур цаятува Аллагь ﷻ рязи хьунмур буллалаву. Заннал рязишиву дияйссар жуйвасса буржру биттур буллай, бунагьмуния арх буцлай, хъинбаларду гьарза буллай. Циняв чакру, зумарду, цадакьартту щаллу булларчагу, бакIравун суал буххай: Аллагьнал ﷻ хьхьичIсса ттула тагьар...


ХIурмат бушиву – Заннайн мютIишивур

Аллагьнайн ﷻ икрам-эбадат дуваву къуртал къашайссар так ца чак баврийну, зума дугьаврийну, Кьуръан буккаврийну ягу зикрирду буллалаврийну. Аллагьнайн ﷻ эбадат дуваву – му хъанахъиссар инсаннал оьрмулуву буллалисса, хъанахъисса цимурца ишру Аллагьнайн мютIину баву. Дукра дукаву бикIу,...


ДакIурдийн сси бутаймур

Дунияллул, оьрмулул иширттахух, давурттахух лавгсса жунма чIявучин хIисав къашай Аллагьная ﷻ арх буллаллисса, жула дакIру вивату канакисса хасиятру. Мукунминнувасса ххюнния шикку чичинну.   Дукра чIяру даву Лякьазарашиву – инсаннал биялалул заэвшивур. Лякьа дурччусса чIумал дакI...


Шинал дайдихьу

Бусурманнал календарьданул (гьижралул) цIусса шин дайдишайссар МухIаррам зуруя. Ванил ца агьамшивугу – инсаннал цала оьрмулул, тIуллал, давурттал хIисав дувайсса чIун хъанахъиссар. Оьмар-асхIабнал увкуссар: «Зула оьрмулул хIисав зува ласияра, зуятура хIисав ласуннин (дунияллия...