Гъинтнил неъмат – къалпуз

Аллагьнал ﷻ инсаннан буллуну бур хIисав-ккал дуван къашайсса неъматру. Миннувасса ца бур къалпузгу. Мунил ватанну ккали дурну дур кьиблалул Африка. Тарихрал аьлимтурал дурсса хъиривлаявурттайн бувну, ухссавнил Африканавугу къалпуз ххяххан буллай байбивхьуну бур 4-5 азарда шинал хьхьичI.
Къалпуз машгьурну бивкIун бур аьрабнал миллатирттал дянивгу. Ислам дучIаннинсса заманнайва тайннал дукралул хьхьичI къалпуз букайсса бивкIун бур чурх цIуцIавурттая марцI букканшиврул. МухIаммад Идавсил ﷺ заманнайгу аьрабнал къалпуз дукралун чIявуну ишла бувайсса бивкIссар. Мунил хIакъираву жучIанма бивсса хIадисирттаву увкуну бур: «Идавсил ﷺ къалпуз ва кьавун букайва кьакьан къабувсса (дахьва бавтIсса) чассаграхун» (Абудавуд). Мукун букаврил хIакъираву Идавсил ﷺ учайва тIар: «Цаннил кьавкьшиву гамунил хъавтшиврул лаласун дувайссар ва цаннил дяркъу гамунил кIиришиврул лаласун дувайссар» (Абудавуд) Цамур хIадисраву бувсун бур къалпузрая мюнпат бушиву лякьлуву оьрчI бусса хъаннин: «Лякьлуву оьрчI хьусса чIумал къалпуз букайсса щарссанил бувантIиссар ккаккан ххуйсса ва хъинсса хасият дусса оьрчI».
Ва хIадисраву увкумур тасттикь бувну бур цIанасса медициналул. Лакку мазрайсса «ГьунчIукьатIан» луттираву чивчуну бур: «Къалпуз – ххирасса ахъулссар. Му Алжаннава буккан бувссар тIар. Расулуллагьнан ﷺ яла ххирасса ахъулсса му диркIссар. Качарданущал, чассагущал букайссагу бивкIссар. Мунияту ца лукьма букарча, азарда хъиншиву чичайссар, азарда оьшиву лиххан дувайссар, азарва даража бюхттул бувайссар. Къалпуз дукиягур, хIачIиягур, ахъулссагур. АцIва задран кIанттай бацIайссар.
Мунил дукралийн иштахI бутайссар, кIущин бигьа бувайссар, пурпуххи марцI бувайссар, ранг марцI дувайссар, пурпуххилувусса чIучIа бавцIан бувайссар. Муниву дарман бакъа, цIуцIаву дакъассар. Амма дачIра ххюттуйн букаву къахъинссар, цIуцIаву сукку хьун бюхъайссар. Му къалпузралгу мукьра ссинф (жура) дуссар. НахIусса, нацIусса, нацIу-кьурчIисса, кьурчIисса. НацIумунил дикI ххяххан дурну уч увайссар. НахIумунил май чIяру дувайссар. НацIу-кьурчIимунил, лякьлувусса щиртри литIун бувайссар. КьурчIимунил басур цIуцIаву кьукьин дувайссар». Къалпузраву 90% щинал буссар. Мунил вирдакIраву углеводру чIявуссар, аьгъушиву дурагу дакъассар, белок чанссар. Мунин бувну, илтIа хьун ччиминнан хъинну бакьайссар. Къалпузрал вирдакIраву дуссар клетчатка, пектинну, гемицеллюлоза, витамин В1, В2, С, РР, провитамин А, ва каротин. Буссар муниву мюнпатсса микроэлементругу: марганец, никель, железо, магний, ва калий. ЧIяруссар дукра лялиян даврин кумаг шайсса органический кислотарду.
Щин чIярусса духьувкун, мунил кумаг бувайссар дурухлурду чан дуван. Ччаруллава чару ва къун буккан бувайссар тIийгу бур. Къалпуз хъинссар склерозрал, подагралул, артритрал, гипертониялул къашавайминнан. Хъунив хьуминнан къалпуз хъинссар Паркинсоннул цIуцIаву къахьуншиврул. Муниву чIяруссар фенилаланиндалул аминокислотарду. Мий чан хьусса чIумалли инсан Паркинсоннул къашайшиврул угьайсса. Аллагьнал ﷻ зу цIуллуну битаннав!
АЬБДУРАХIМАН АХIМАДОВ