ЦIУЛЛУШИВУ

ЦIУЛЛУШИВУ

Дуки мюнпатмур

Халкьуннаву сийлий дикIан бюхъайссар янна-ка, ичIаллил матахI, оьрмулул бущи, мазрал лексикон, чIярусса цайми затру ва дукра.

Оьттул группа хIисав бувну дукра дукаву, вегетарианшиву, нис чIярусса дукаву, батIулсса дукра дукаву – вай махъсса 20 шинал лажиндарай сийлийсса пагьризрал (диеталул) журардая ва дукра дукаврил кьяйдардая буслан бюхъанссар чIявусса. Амма микку жунма хъамабитлай бур ца яла агьаммур шартI – дукия язи дугьавриву яла хьхьичIсса кIанттай бикIан аьркинссар ккаши. Дукралул гьануну хьун аьркинссар чурххал тIалав дуллалимур.

Бюхъайссарив чурх мютIи буван?

Гьалбатта, му кIулссар гьарцагу реклама дуллалиминнан – жура къулагъас дувару кьункьах, ранглих, дукиялул куццирах ва упаковкалух. Дукралухсса иштахI чурххавун бутайссар лагмасса тагьарданулгу: кафетериярттавун инсантал кIункIу буллай бур тIааьнсса тагьарданул ва музыкалул – вай цимурца маркетинграл ххуллурдур. Мукунсса кIанттурдай ккашил хьусса чIумал жува буру чурххан мюнпатсса ахънилссаннул салат ва ссихIирай шархьсса котлеталущалсса гречка къалавсун, нисирал кьанкь дусса чипсирду ва креветкарду ласлай. Амма так ца рекламалул бакъар инсаннал чурххавун дукралухсса иштахI багьан буллай, кулпатраву цIакь хьусса аьдатиртталгур. ЧIявусса кулпатирттаву бусса оьрмулий дукра дукаву цалчинсса кIанттай дур. Уччиннинсса кIюрххилсса, ахттайнсса ва гьанттайнсса дукаву къагьану, миннул лях-карах канай бур чяйлухун нацIу-кьацIу, кондитер изделияртту. ХьхьичIва пирогру, тортру ва цаймигу кондитер затру, ми дувансса чIун дакъашиврийн бувну, так байраннай дакъа жула ссупралий къадиркIхьурча, хIакьину ми дуллалисса ва дахлахисса кIанттурду чIявур ва ччимур чIумал ласунгу бюхълай бур.

Гьамин, дукра чIяру хьуну душиврул ва реклама ягинсса душиврул бур диетологтал бучIимуния ва къабучIимуния инсантурахь бусан хIарачат буллали буллай. Ваксса аьратталсса рекламалийн къарши бацIаншиврул, багьлай бур дукра дукаву низамрайн дуцин. Амма дукра дукаврил низам зия хъанай дур чIивинияцIара, гуж бувну дукра дукан баву, дукра чIяру даву сававну. Нитти-буттан бувчIин аьркинссар оьрчIал дукра дукан аьркиншиву цанна ччай ва иштахI буну. Къаканай урив дукра? Хьусса цичIав бакъассар. Ганал ка дияйсса кIанттай дишара ахъулсса, ахънилсса, нис, шархьсса дикI ва щин. ОьрчIал цалла ласунтIиссар цанна аьркинмур, так итталу маритаванни нацIу-кьацIу, выпечка ва машан ларсъсса сокру. Миннуясса мюнпатнияр зарал хъунмассар. Агарда чIиви оьрчIан нацIу-кьацIу ччай духьурча, ганал чурххал тIалав буллалиссар углеводру. Энергетический баланс цIубуккан буваншиврул дулара мунан курагул, хъанакIул, жунаврал компот, тIутIул сок ягу цIансса шоколадрал касак. Дуккан дуван аьркинссар рациондалува газ бусса щин ва консервантру хIаласса, ранг дувайсса затру, ароматизаторду ишла бувсса гьарца журалул манпасив.

ТIайлану тIий ур палангнал психолог Гюстав Лебон «цIуллу-сагъшиву жула хасиятраяр хъар хъанахъисса хIакиннал каниянияр», тIий. Жура гьарзану канакисса дукралийн вардиш хъанахъиссар жула цIумулул ва ххюттукалул микрофлора. Телевидениялий гьарца каналлай гьарца кьини маслихIат буллай бур хъунмурчIин импортныйсса нутриентру хIала бусса жула чурххан къадакьайсса цIу-цIусса дукия. Инсаннал дукралущалсса дахIаву – му муданнасса дахханашиннардал биялдаралусса системар. Инсан вардиш хьун бюхъайссар ферментирттайн, гормоннайн ва ххяххиялул, хIайвандалул дукралийн. Дукралул низам зия дувайссар чурххал бущи, заназин чанну душиврулгу. Техника хьхьичIуннай шаврийн бувну ичIаллил кушу бигьа хьуну бур. Гьарца кьини тIисса кунма, итабакьлакьисса бестселлердай радиолувух ва телевидениялувух жунна маслихIат буллай бур сийлисса пагьриз бугьаву. Ца пагьриз мюнпатсса бухьурча, вамур заралсса бур, цанчирча миннул хьхьичIун ласлай буну тIий цумур-дунугу ца нутриент. Миллионну инсантурал бур илтIа хьун ччай. Хъамалу лавгсса кIанттай, хъатIай, байраннай личIи-личIисса дукралул иштахI бутлай бур, хъиривмур кьини тIурча жула чурх тIааьн бакъа бур, чурххал кIушивугу хъун хъанай дур. Ца сававрайн бувну, буч хъанахъисса чIумал пагьриз бугьан ччан бивкIсса чIумал хаснува, кIулну бикIан аьркинссар мунил зарал биян буван бюхъайшиву.

Буч хъанахъаврил савав чурххаву аьгъушиву чIяру хъанахъавур. Буч шаврил савав ссаву дуссарив ттигу балжину кIул бувну бакъар – цавай гьарзад канай бунува буч къашай, цавай тIурча пагьриз бувгьуну бунувагума буч хъанай бачай, ци хIарачатру булларчагу илтIа хьун къабюхълай. Пагьриз бувгьусса инсантуран чара бакъа кIулну бикIан аьркинссар дукиялул химия, биохимиялул асар биян баву, чурххал генетическийсса хасият. Дукра низамрай канакаврил чурххал генетическийсса потенциал зузи бувайссар. Инсан цуксса ххуйну дукра канай ухьурчагу, ганаща къабюхъайссар цанна тIабиаьтрал дуллумунияр ххи-чан дуван. Дукра дукаву низамрай духьурча, цIуцIавуртту дайщун дувайссар, дусса цIуцIаву хъин къадуварчагу. Дукра – цIуллу-сагъшиву дуруччаврил бакI-щаращир.

АХIМАД АЬЛИЕВ

Миллатрал аваданшиву

Гьарица миллатрал буссар цалва тарих, маз, аьдатру, багьу-бизу, лаххиликкия, чIюлушиннарду… ХIакьинусса кьининин тIурча даххана къархьуну, жучIанна дирсса аьдатру чансса дакъахьунссар. ЧIявусса бакъар буттал буттахъая шихуннай миннал дуллусса тарбия узданну, Хъунасса Заннал ххуллий ядуван бювхъусса инсанталгу.

ЦинявнначIа хIурматкьиматрай дикIан аьркинсса хьхьичIарасса культура жучIанна щалла сагъ-саламатну дирну дакъар. Жула хьхьичIавасса наслулул бувтусса бигьа бакъасса оьрмулул тарих, миннал бувсса захIмат ялуялун хъама битала хъанай най бур. Миннал лахлай бивкIсса лаххия, ишла дуллай бивкIсса кьай-кьуй ядуллай бур тарихрал музейрдаву ца яла багьлул лавайми экспонатру хIисаврай. Циванни ялун нанисса никирал жула оьрмулувусса яла хьхьичIунми ишру хъамабитала буллалисса? Жула лавгзаманнул тарихравур бусса цикссагу жунма мюнпатсса ва хайр бусса багьу-бизу.

ХьхьичIавасса инсантал оьттул гьухъ рутIлай бувсса захIматралли бакI буккан буллай бивкIсса. Гьарца бивзсса шаттиравугу цивппа ляхъан бувсса Заннайн икрам буллай, ас-намус хьхьичIунну ялапар хъанай бивкIссар. Ххишала бакъа кьадрулий бивкIссар ччатIул парчлуйнгу, щинал ххувлийнгу, лахьхьин дуллай бивкIссар цала оьрчIан ва душвавран канил санятру. Цуксса захIматсса оьрму бутлай цивппа бивкIнугу, цIанасса жуярва талихI буну яхъанай бивкIссар. ХIурматкьимат бивкIссар нитти-буттал, къадуллай бивкIссар сси-къащи хьунсса тIуллу, цIакьсса бивкIссар кулпатру. ЦIанасса оьрмулуву тIурча, чIявуми ахIвал-хIал ххуй баву мурадрай, кьариртун шяраваллугу бивзун най бур шагьрурдайн, мунийн бувну хъама битлай бур буттал буттахъал тарих, насихIатру, ниттил маз ва аьдатру. Кулпатирттаву цала оьрчIан ниттил маз лахьхьин баврих ургъил дакъасса нитти-буттал бур оьрус маз лахьхьин баву хьхьичIун буллай.

Ттул пикрилий, оьрчIан мюрщину бунува ниттил мазру лахьхьин буллай байбишин аьркинссар. Миллатирттал мазру хъама битлай, бухлаган буллалисса заманнай, духлаглай дур миллатрал аслийшивугу. ХIайп, ялун нанисса никиран хъамабитан тIисса ниттил маз, буттахъал авадансса тарих. Школалий дуклакисса чIумал ниттил мазрал дарсру дикIайва цалчин, ягу махъра махъ. Мунияту, оьрчIал ми дарсру ччя-ччяни кьаритлангу бикIайва. Цуксса къащинугу, директорнал, учительтурал, нитти-буттахъал ва дуклаки оьрчIал му масъалалух ургъил къадикIайва. Жуйвасса тахсирди, жула мархрах, жула тарихрах ялун нанисса никиран ччаву къадулаву. Къагьассар инава цумур миллатрая уссарав бусаву, хьхьичIва-хьхьичI аьркинссар кIулну бикIан цала ниттил маз ва миллатрал тарих. Утти заманнай интернетраву бюхълай бур лякъин миллатрал лаххия, бюхълай бур багьлух ми тIалав дувангу. Лачакру, мухIулттив, канишру, бакIвахIуртту.

ХIайп тIун багьлай бур жува му ххазина багьайкун якъабувсса, миннун кьимат къабивщусса. ХIурмат бусса дустал, буккулт! ТачIавгу хъама мабитару зулва мархри, гъалгъа тIутIира ниттил мазрай, лахьхьин буллалира ниттил маз зула оьрчIан, оьрчIал оьрчIан, ядувара, дуруччара ирсирай жуйнна буттал буттахъая дирсса хъинсса аьдатру!

АЬИШАТ МАХIАММАДОВА

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Мюнпатсса дуаьрду

КIюрххил ва гьанттайнмай хъама мабитав буккин: – «Аятуль-Курси́» – Сура «Аль-Ихляс» (3-ва) – Сура «Аль-Фалякь» (3-ва) – Сура «Ан-Нас» (3-ва) – Дуаь   – Убайлул цIувххуну бур (жиндалухь): «Жу зуяту...


Аькьлукарнал насихIатру

Ттизаманнул Сириянал диндалул аьлимчу АхIмад Шарифлул бувсун бур укунсса бусала.   Ца инсаннал цIувххуну бур аькьлукарнахь: «Инсантураву яла махIатталмур цумур хасиятри?» Аькьлукарнал жаваб дуллуну дур: Инсантуран оьрчIшиву бизар хьуну, анаварну хъуни хьун ччан бикIай, амма...


Мубараксса барз

Рамазан зурул даража Рамазан зурул хьхьичIра-хьхьичIсса хьхьу дуркIукун, Алжаннул хьулурду тIивтIуну, му барз гьаннин къалакьайссар. Дуржагьрал хьулурду лавкьуну, му барз гьаннин къатIитIайссар. ЩяйтIантал байщун бувайссар, иблислуй къатIа бишайссар. ЛивтIумий ххари шайссар, уттавамий рахIат...


Идавстурал касмурду

Жула диндалин бувну, зузаву му так арцу лякъаву къаккаллиссар, Аллагьнайн ﷻ эбадат даврийнгу кIура даяйссар. ХIарамсса даву дурну ляркъусса хъусгу хIарамссар, мунил жула цинярда эбадатругу зия дувайссар. Жула хъус хIалалсса чIумал Заннал барачатгу бишайссар.   ХIалалсса касму ва пиша бушиву...


Барча баву

  Ас-саламу аьлайкум ва рахIматуллагьи ва баракатугьу, ххирасса уссурвал ва ссурвал, хIурмат лавайсса жямат!   ДакIнихтунусса ххаришиврущал барча тIий ура жула ялун нанисса Рамазан барз – зума дугьаврил, Кьуръандалул, цIимилул ва ялтту бучIаврил барз. Ва Заннал Цала лагътуран буллусса ляличIисса...