СУАЛ-ЖАВАБ
СУАЛ-ЖАВАБ

Хъамабитала хьуну икъавссуну бувсса чаклия чири буссарив?
Чаклин биссаву къадурну бувсса чак къахIисавссар, му цIунил буван аьркинссар, циняр шартIругу щаллу дурну. Чаклил чIун дурккун махъ ивссуну къаивкIшиву дакIнин багьарча, хъирив лахъайссар. Чири шаврия тIурча, икъавссуну чак бувманан чири хьунтIиссар– чак бувансса нанижатрахлу, кIилчин – чакливу дурккумунихлу (аятру, дуаьрду, тасбихIру). («ТухIфатул-мухIтаж», «НигьаятулмухIтаж»)
Арс уварча МухIаммад Идавсил e ягу цама идавснал цIа дизанна увкуну нудру (назр) бувсса адиминан бучIиссарив му пикри баххана бувну цамур цIа дизан?
КъабучIиссар. Мукунсса бувсса нудру Шариаьтрал кьамул буллалисса бунутIий, му чара бакъа биттур буван аьркинссар. Цанчирча, МухIаммад ﷺ тIисса цIа дизаву суннатссар (хъинссар). Нудру буварчарив, му цIа дизаву буржри. Цайми дизан суннатсса цIардал хIакъиравусса хIукмугу укунмасса буссар. («ХIашия аш-Шабрамаллиси аьля НигьаятулмухIтаж»)
Шаввал зуруй ряхра зума дургьуну хъинссар тIун бикIай. Муния балжину бусарча ччива.
МухIаммад Идавсил ﷺ увкуну бур: «Рамазан барзгу бувгьуну, мунил хъирив Шаввал зурул ряхва гьантлий зума дургьуманан щалла шинал мутталий дургьуссаксса чири буссар» (АхIмад). Имам Ан-Нававил ва хIадис бувчIин буллай увкуну бур: «Шинай зума дургьуссаксса чири шайссар, цанчирча гьарца бувсса хъинсса аьмалданух ацIлийнусса чири чичайнутIий. Му куццуй – Рамазан зурул зума дургьуманан ацIва зуруй дургьуссаксса чири, ялагу ряхра зумалух – кIива зуруй дургьуссаксса чири. Цинугу – шинай дургьуссаксса чири».
Имам Ар-Рамлил «НигьаятульМухIтаж» тIисса луттираву увкуну бур: «КIицI лавгсса хIадисраву тIимунин бувну, суннатссар Шаввал зуруй ряхра зума дугьаву. Гьарца шинал мукун бувайманан чири буссар оьрмулухун зума дургьуссаксса… Шаввал зуруй ряхра зума куннил хъирив ку къадугьарчагу, суннат биттур баву щаллу шайссар, амма хъинссар Зумаритавал байрандалул хъиривмур кьини байбивхьуну, куннил хъирив ку ряхрагу дугьарча… Шаввал зуруй ягу Аьшура кьини (МухIаррам зурул ацIулчинмур кьини) зума дугьан ччисса инсаннал ният дуварча къадургьуну лирчIсса фаризасса зума хъирив лахъан, мунал зумагу хъирив лахъантIиссар, суннат-зумалул чиригу хьунтIиссар».
Ттун бавссар оьмра (чIивимур хIаж) бувманан чара бакъа гава шинал хъунмур хIажгу буван гьан аьркинссар тIий. Му тIайлассарив?
ХIаж бахIин (байбишин) бучIисса чIумал (Шаввал барз, Зул-Кьаъда барз ва ЗулхIижжа зурул ацIва гьантта) оьмралийн лавгсса инсаннан хIаж баву буржну шайссар, оьмралунсса ва хIажлинсса харжлугъ ца куццуйсса духьурча. Агана хIаж бувансса харжлугъ оьмра буванмунияр ххисса духьурча, му чIумал мунай хIаж баву ялув къашайссар. Масала, оьмра баву 100 000 къурушран, хIаж баву 200 000 къурушран бацIлай буну, ттуршазарда думанал оьмра буварча кIицI лавгсса зурдардий, мунай хIаж баву ялув къашайссар. ХIаж ялув хьусса чIумалгу чара бакъа гава шинал бува тIий бакъассар, цамур чIумалнин махъун бутангу ихтияр дуссар. Амма хъиннува махъун бувтун, къашавай ягу хъунав хьуну, хIажлив ачин къабюхълай личIарча, мугьлат бакъа цахлува цама инсан гьан уван аьркинссар. ХIаж къабувнува дунияллия гьарча, ганал хъуслива харжлугъ личIи дурну цама инсан гьан увайссар. Каши дусса инсаннал хIаж ва оьмра махъун бутлатаву хъинну къахъинссар, цанчирча, кIицI лавгсса куццуй заэв хьуну, цавагу къабувну ливчIун бунагьравун агьан бюхъайссар. («ТухIфатул-мухIтаж», «МугънилмухIтаж»)
Арс увсса чIумал аькьикьалун кIива яттил хIайван биххай. Миннувасса цаннил дикI цадакьалун дуллуну, гамунилсса ттунна дитан бучIиссарив?
ОьрчI бувсса чIумал аькьикьа биххаву жула диндалуву хъинну агьамсса ишри. Ца оьрчIаха кIива хIайван бивхсса чIумал, гайннувасса цанниясса дикIул касак цадакьалун булллуну гьашиву дуварчагу аькьикьа щаллу шайссар. цанчирча, кIивагу хIайван биххаву – ца сунна биттур бавуну ккаллиссар, гай кIивагу ца аькьикьану ккаллиссар. Кьурбандалулмур хIукму личIиссар. Кьурбандалун кIива-шанма хIайван биххарча, чара бакъа гьарцаннул дикIуясса бутIа цадакьалун булайссар. («ХIашиятул-Жамал», «ХIашиятулБужайрими»