Суал-жаваб
БучIиссарив мизитраву чIирайн ттиликI рирщуну шанан?
Мизитраву шанан бучIиссар инсан «джунуб» хьуну (чурх шюшин, гъуслу буван аьркинну) акъахьурча ва гиву чак буллалиминнахун ахчилай, гай къума буллай акъахьурча. Вай шартIру биттур къадуварча, мизитраву шанан къабучIиссар, хIарамссар.
Мизитраву щябикIан бучIиссар ччимур куццуй: чIирайн ттиликIну, чулий, ягу лякьалавай утту бивхьуну, ччанну ччимур чулинмай ита бавкьуну.
Цаппара аьлимтурал адав дакъашиврун ккалли бувну бур кьиблалул чулинмай ччанну тIитIи бакьаву.
(«ТухIфатул-мухIтаж», «ХIашияту-Ширвани», «Ал-Мажмуъ»)
«ХIалал» чивчусса дукия (дикI) машан ларсун дукан ихтияр дуссарив, ягу га мяйжаннугу хIалалшиву кIул буллай мюрщ бивкIун хъирив буккан аьркинссарив?
Имам Рамлил «Нигьаятул-МухIтаж» тIисса луттираву чивчуну бур: «ЦIарайн икрам (лагъшиву) дайсса ягу цамур дяйкьусса диндалул халкь яхъанахъисса кIанай бивхсса хIайван щил бивхссарив (бусурманчунал ягу бусурман акъаманал) къакIулсса чIумал, му букан къабучIиссар».
Имам Шабрамаллисил увкуну бур: «ЦIарайн икрам байсса халкь бусурманнаяр ххишаласса ягу архIалсса бусса кIанай бивхсса хIайвандалул дикI дукан къабучIиссар».
ХIасил, бурган аьркинссар хIайван чув бивххун бурив. Бусурман чIявусса кIанай бивхсса хIайвандалул дикI дукан бучIиссар. Бусурман чансса ягу чапуртал ва бусурман архIалсса кIанай бивхмур букан къабучIиссар. Мукунсса кIанай бусурманчунал бивхшиву мяйжан буван аьркинссар.
Инсан дунияллия лавгукун ганал хъуслин ци буван аьркинссар?
Инсан ивчIайхту ганал хъуслин баймунил низам укунссар:
- Хъусливу цама инсан заллусса зад духьурча, масала ширишилун дирхьумур (залог), аманатну кьадиртмур ва м. ц. га залуннан зана дан аьркинссар.
- БивкIу буччаврин аьркинмур харжлугъ щаллу дайссар. Так щар хьусса хъамитайпа бивчIарча, га буччинсса харжлугъ ласнал дуван аьркинссар.
- ИвкIуманал буржру лахъайссар, Аллагьнал ﷻ хьхьичIмигу, халкьуннал хьхьичIмигу.
- ИвкIуманал васият биттур байссар.
- Мунияр махъ лирчIсса хъус варистурайн дияйссар. Гайнналгу цала дянив диндалул ккаккан бувсса куццуй бутIри бувну дачIайссар.
(«Мугъни аль-мухIтаж»)
ХъатIан чак къабувнува шанан утту ивхьуну, яла кIюрххил чаклил чIун дучIаннин чантI увкуманан бучIиссарив тагьажжуд-чак буван?
Тагьажжуд учайссар хьхьувай шания ивзун бувайсса суннат-чаклийн. Цавай аьлимтурал тIимунин бувну, тагьажжуд баннин хъатIан чакгу бувну, чансса бунугу шану лахъан аьркинссар, цал чак бувну яла шанарчагу ягу цал шану лавхъун яла хъатIан чак буварчагу.
Мува куццуй, цаппара диндалул аьлимтурал луттирдаву чивчуну бур баргъ лавгун махъ утту ивхьуманан бучIиссар тагьажжуд буван тIий, вайминнал увкуну бур хъатIан чаклил чIун дуркIун махъ утту ивхьуманан бакъа къабучIиссар, куну.
Мунияту, хъатIан чак къабувну утту ивхьуну, кIюрххил чаклил чIун дучIаннин ивзманан бучIиссар хъатIан чакгу бувну тагьажжуд буван.
КIай шартIругу биттур дурну, хъатIан чаклия махъ бувсса цумур бунугу чак тагьажжудну ккаллиссар, масала, хъирив лахълахъисса фаризасса чак ягу суннат-витру.
(«ТухIфатул-мухIтаж», «ХIаваши Ширвани»)
БучIиссарив бусурмансса хъамитайпалун (душнин) косметика ишла дуллан?
БучIиссар. Хъамитайпалун бучIиссар косметикагу, аьтрилул кьанкьругу дуллан, так цила ласнал хьхьичI, ганан ххуй бизаншиврул, му чIумал мунияту Аллагьналгу ﷻ рязишиву дуссар, мукунма хъаннил дяниву бухьурчагу бучIиссар ми ишла дуван. Косметика дурну чил арамтурал хьхьичIун буккан къабучIиссар.
Диндалул элму дакъанура Кьуръан ккалаккаву хъинссарив ягу диндалул элму лахьхьаву хъинссарив?
Аьлимтурал тIимунин бувну, элму лахьхьаву хьхьичIуннайссар, цанчирча, элму кIулсса инсаннал Кьуръандалул мяънагу тIайлану бувчIайссар. Амма укунма, мяъна дурчIлай дакъанура Кьуръан ккаларчагу чири хьунтIиссар.
Аллагь ﷻ уссарив акъассарив къакIулли тIисса инсан цу хъанахъиссар?
Мукунсса инсаннайн оьрус мазрай агностик учайссар. Агностицизм – философиялул ца къяртта хъанахъиссар. Мунил тIимунин бувну, инсантураща мяйжанну кIул буван къашайссар Зал ушиву. Агностикнал Зал акъассар къаучайссар, амма ушиву тасттикьгу къабувайссар.
Масала, увагу къавихманал (атеист) Аллагь акъассар учайхьурча, агностиктурал учайссар бюхъайссар икIангу, амма къаикIангу бюхъайссар.
Агностикшиву, ссай гьану бивхьусса духьурчагу: философиялий, наукалий, теологиялий, ци цIа учирчагу: «философский скептицизм», «релятивизм», «нигилизм», «гносеологический пессимизм» – му чапуршивур. Мукунсса аькьида (дакI дацIаву) дусса инсан чапурчури, цанчирча, Аллагь ушивруй щак тIутIаву ягу Аллагь ушиву мяйжанну кIул буван къашайссар учаву – му чапуршивур.
(«ШархI аль-Аькьаид ан-Насафия»)