Суал-жаваб
Цуксса хIарачат буварчагу, ттуща бюхълай бакъар кIюрххил чаклин цила чIумал изан. Цири буван аьркинсса?
КIюрххил чаклил чIун хъинну захIматсса чIунни. Идавсил увкуссар: «Мунафикьнан яла захIматми – кIюрххил чак ва хъатIан чакри. Амма миннан кIулссания миннухлусса чири цуксса буссарив, ми ххярк тIий чаклийн бачинссия» (Имам АхIмад).
Дунияллий ва ахиратраву Аллагьнал ﷻ хьхьичIсса цала тагьарданул ялув авцIусса инсаннал ва хIадис къулагъас къадурну къакьабитантIиссар. Мунал шайкун хIарачат буллай, личIи-личIисса сававру ишла дувантIиссар кIюрххил чак чIумуй буваншиврул. Масала, гьунттий даврил иширай Москавлив най уну, самолет кIюрххил ссят 6-нний леххантIиссар учирча, мунийн чIал къахьун ччимагу изанссар кIира-шанна ссятрал хьхьичI. Циванни самолетрайн чIал хьун нигьа усайма чак личIан буван нигьа къаусайсса!?
Ца мажлисрай жула Муфтий, щейх АхIмад хIажи Аьбдуллаевлул увкуна кIюрххил чаклил чIумуясса суал буллувкун: «На зухь ччяни бизияра тIий акъара, на ура зухь ччяни уттубилухьияра тIий», куну. КIюрххил ччяни изан ччима хьхьувай чIумуй уттуишин аьркинссар. Уттуишайни чаклин иссурча, уттуишайни дуккайсса дуаьртту дуккирча хъинссар. ДакIнихтуну марцIсса ният дуван аьркинссар кIюрххил чаклийн изан. Будильник дихьлай ухьурча, му инава шанашисса кIанттая архну дишайссар, га лещан лавай изан багьаншиврул. Уттуишиннин хьхьичI кIусса дукра къадукарча хъинссар. Гьанттайнссагу ччяни дукарча, кIюрххил изан бигьану бикIантIиссар. Яла агьаммургу – чIявуну тавба дуллан аьркинссар, цанчирча, жува кIу буллалиссару жулва бунагьирттал. Бунагьру чIяву хьусса чIумал Аллагьнаха ﷻ эбадат дуван захIматну бикIайссар.
ОьрчI бувсса чIумал ганал вичIилувун акбар (азан) учаврин цукунсса хIучча буссар?
Диндалул аьлимтурал тIимунин бувну, дахьа увсса оьрчIал урчIамур вичIилувун азан, киямунивун икьамат буккайссар, ганаяту щяйтIан арх бансса ниятрай.
МухIаммад Идавсил къуллугъчи Абу Рафиълул бувсун бур: «Ттун ккавккуна МухIаммад Идавс ﷺ ФатIимал арснал ХIасаннул вичIилувун азан ккалай» (Абу Давуд, Тирмизи).
Мукунма, «ШархI ас-Сунна» тIисса луттираву чивчуну бур кIилчинма халиф Оьмар ибн ХатIаблул оьрчIал урчIамур вичIилухун азан, киямунихун – икьамат учайва тIий.
«ФутухIат ар-Раббания» тIисса луттираву чивчуну бур: «Мукун баврил (оьрчIал вичIилухун азан-кьамат буккаврил) кьаст – щяйтIан лихъан бавури. Му ххуйсса (ххал дурсса, мяълумсса) кьяйдари».
Нюжмар чак булланнин ца-цавай мизитирттаву бувай жаназалул чак, циняв ливтIусса бусурманнал рухIирдая буллалиссар куну. Мукун баву тIайлассарив?
Жаназалул чак буван бучIиссар хьхьичI жаназа дакъахьурчагу, цанчирча, МухIаммад Идавсил ﷺ мукун бувссар. Мунин хIуччанугу хъанай бур укунсса хIадис. Абу Гьурайрал бувсун бур: «Ца кьини Идавсил ﷺ жухь бувсуна Эфиопиянал паччахI Наджа́ши ивкIусса хавар. Яла га увккуна чак байсса кIанайн, мукьва хха бувну халкьгу бацIан бувну, Наджа́шил рухIирая жаназалул чак бувна» (Аль-Бухари, Муслим).
Ва хIадисрава мяйжан хъанай бур нюжмар кьини мизитирттаву бувайсса жаназалул чаклин далил (хIучча) бушиву.
ИвкIусса инсаннан чIу баяйссарив?
ЛивтIуминнан уттаваминнал чIурду баяйшиву тасттикь буллалисса хIадисру бур Исламрал аьлимтурал луттирдаву. Масала, Бадрулул гъазаватрал кьини МухIаммад Идавс ﷺ ливтIусса чапуртуращал гъалгъа тIун ивкIссар. Ганал чIаравсса Оьмардул цIувххуссар. «Я Расулуллагь! Вища цукун шай лиртIусса кьаркьалттащал гъалгъа тIун?» «На тIутIимур гайннан зуннияр хъинну баллалиссар, амма гайннаща жаваб дулун къашайссар!» - увкуссар Идавсил ﷺ (Аль-Бухари, Муслим).
Ца инсаннал ттухь бувсунни накьичру дусса янна ларххун чак буван къабучIишиву. Мукунсса иш буссарив Исламраву?
Шафии мазгьабраву карагьатссар (къахъинссар) накьичру, суратру ягу чаклия гъапул уваймур дусса янна ларххун чак баву. ХIадисраву бувсун бур: «Ца чIумал МухIаммад Идавс ﷺ ия цанна Абу Джагьмлул дуллусса, накьичру дусса янналувух чак буллай. Чак къуртал байхту ганал увкуна Аьишатлухь : "Вай накьичру чак бан дахчилай дия. Ва янна махъуннай Абу ДжагьмлучIан тIайла дукки…» (Бухари, Муслим)
(«ХIашияту Шабрамалласи»)