Суал-жаваб
Вихьхьунма инсаннал ссалам булайхту чара бакъа «вааьлайкум ас-салам» увкуну жаваб дулун аьркинссар тIар. Телефондалуву чивчуну ссалам буллусса чIумалгурив чара бакъа жаваб дулун аьркинсса?
АхIмад ибн Аьбдул-Аьзиз аль-Малибарил «ФатхIул-Муэн» тIисса луттираву чивчуну бур: «Куннал кунначIан ссалам гьан баву хъинсса, ссуннатсса давури (инсаннащал ягу чагъардануву чивчуну). Ссалам булун тIайла увкманал буржри му ссалам биян баву, аманат кунма биттур буван аьркинссар, биян буванна (бусанна) увкуну цайнма лавсун бивкIхьурча. Биян къабанна учирча, ягу ссихI къадуккарча, му биян баву мунай ялув бакъассар».
«Цаманаясса ссалам цахьва бувсукун, гацIана жаваб дулун аьркинссар. Ссалам чивчусса чагъар бучIарча, гацIана жаваб чирчуну гьан дуван аьркинссар. Цаманащал гьан бувсса ссаламрайн укунсса жаваб дуллуну хъинссар: «ва аьляйка ва аьляйгьи ссалям» (лавсун увкIсса вийнгу, гьан бувсса танайнгу ссалам).
ЦIанасса заманнай чагъарду чичаврин кIанай бур телефондалувусса СМС. Мунияту, СМС-райнусса ссаламрангу чара бакъа жаваб дулун аьркинссар.
Ажартту ягу цайми хIайвант биллали бан бучIиссарив?
Имам Нававил «Аль-Мажмуъ» тIисса луттираву чивчуну бур: «ХIайвант, жанаварт биян буллалаву хIарамссар, цанчирча Ибну Аьббаслуясса хIадисраву увкуну бур: «МухIаммад Идавсил ﷺ къадагъа дирхьуна хIайвант биллали баврий» (Абу Давуд, Тирмизи).
Мукунма чивчуну бур АхIмад аль-Оьмайрал «ХIашият» тIисса луттираву.
Мува куццуй, биллан ита бакьайманан ажари баххангу къабучIиссар, хIарамссар.
Хъус лякъаву, маэшат баву, зузаву – му бусурманчунал буржрив, юхссагу чанмуний гьашиву дурну хъинссарив?
«Шуаьбуль-иман» тIисса хIадисирттал луттираву чивчуну бур: «ХIалалсса хъус лякъаву (касму даву) – чак баврил хъиривсса буржри».
Ибн ХIажар аль-Гьайтамил «ТухIфатуль-МухIтаж» тIисса луттираву чивчуну бур: «Зун шайма чара бакъа зун аьркинссар, цува ва цала кулпат аьркинмунил щаллу буваншиврул. Мунал давугу хIалалсса, цала даражалун даркьусса дикIан аьркинссар, муниннин зий аьдатсса инсан акъахьурчагу».
ХIанафи мазгьабрал аьлимчу Ибрагьим аль-Халябил «Мультакьа аль-ахбар» тIисса луттираву чивчуну бур: «Хъус лякъаву дикIайссар мукьва журасса:
- Фаризасса (чара бакъасса). Мугу инсаннал цувагу кулпатгу щаллу бувну, цайвасса буржругу лахъан диял хьунмурди.
- МустахIабсса (бувну хъинсса). Му – фаризассаннул ялун цала гъанмаччаминнан ва мискинминнан кумаг буванссагу лякъавури.
- Мубахсса (буван бучIисса). Мугу – ххи лирчIмур чIюлушиврун ишла давур.
- ХIарамсса (къадагъасса). – Му – дакIхъуншиврун хъус цачIун давур, хIалалну лякъирчагу.
Имам Сархасил «Аль-МабсутI» тIисса луттираву тIий бур: «Агьлу-сунналул чIявуми аьлимтал рязи хьуну бур чара бакъасса маэшат баву – инсаннайсса фариза (бурж) бушиврий».
БучIиссарив хIухчуну зузисса адимина нюжмар-чаклийн къагьан?
Имам Ибну ХIажар аль-Гьайтамил «ТухIфатуль-мухIтаж» тIисса луттираву чивчуну бур: «Нюжмар-чак бан буржлувссар му чак буллалисса шяраву ягу акбарданул (азандалул) чIу баллалисса кIанай усса адиминан.
Мукунма, пулансса даву дуван увгьусса адиминалгу буржри (фариза) нюжмар-чак баву. Амма ганал даву кьадитаврия зарал биянсса нигь духьурча, муная нюжмар-чаклил бурж яла лагайссар».
ХIасил:
ХIухчу нюжмар кьини яттичIа ухьурча, му гьан аьркинссар нюжмар-чаклийн, му лавгун яттин зарал шаврия (бацаврия, бакъа шаврия, вахIшисса жанавар ххяххаврия) нигь дакъахьурча.
ХIухчу нюжмар кьинилул кIюрх дучIаннин (кIюрххил чаклил акбар учиннин) цала шярава увккун, азандалул чIу къабаяйсса кIанай, авлахърай ухьурча, мунай ялув бакъассар нюжмар-чаклийн ачаву, сайки цамур шяравасса акбарданул чIу баллай бухьурчагу.