“Хайр бакъасса инсантал...”

“Хайр бакъасса инсантал...”

Инсаннал дакIнил азардавасса ца азар – дакIхъуншивури. Му чIалан дикIайссар, инсантурал тIимур сан къабаврийну. ДакIхъуншиврул дайдихьу – цува цайминнаяр лахъну чIалачIаву. Му иширайн Идавсил ﷺ увкуссар: «КъауххантIиссар Алжаннавун чанссарагу дакI хъун дувайма». Му къахъанахъиссар бусурманчури тIисса инсаннан Алжан бувагу къаккаккантIишиву. Амма му щала марцI хьун аьркинссар му азардания». ДакIхъуншиву – иблислул азарди. Мунил цIанийри хIакьсса Аллагьнал ﷻ лагъная малоьнсса щяйтIан хьусса.

 

ДакIхъуншиврул инсан аьйкьин увну, диндалин къарши уккан увайссар. Му азар дирну диркIссар Израиллал агьулданийнгу, цивппа ляличIиссару тIий бивкIсса. Мува масалдаран ласун бучIир фашизмгу. Му азардания ххассал къахьурча, инсан аьйкьинтIиссар, Абу Джагьаль куна. Мунал дакIхъуншиврул ва къащи щаращаврил, цала оьрму къуртал хьуннин МухIаммадлун ﷺ оьбала буллан махъ буллуссар. ЖугьутIнащагу къавхьуссар Идавс кьамул уван, хIакьсса Идавс усса чIалай уна, цала дакIхъуншиврул, цамур миллатравасса ивкIунтIий. Бусурманчунал къюкIливусса дакIхъуншиврул нафсрайн асар булайссар. Аьйкьлай ачайссар гьарца Аллагьнал ﷻ дуллумуниву, Кьуръандалул аятру, Идавсил ﷺ хIадисру къатIалайну бувчIлай. Аллагьнан ﷻ дакIхъуншиву къаххирашивруя Кьуръандалуву чивчуну буссар: «Вих къавхьуми ва дакIру хъуними хIакьсса ххуллия бяйкьин бувантIиссар», – тIий. Мукунсса инсантурал дакIниву мудан бикIайссар буруккинтту. Лагмаминная хIурматру ччай, ми къаккавккуну махъ миннайн хIусудшиврий бикIайссар. Цайрасса аьйрду къачIалай, цайминнал ккаккан дарчагу къулагъас къадуллай, миннущалва личIайссар. Кьуръандалуву Аллагьу Тааьла тIий ур: «Ккаккан бавив зунма хайр бакъасса инсантал? Ми дакIхъуншиврул бувгьусса инсанталли», – куну. Му аьй цаннай дакъасса, щаллусса агьулланийгу дикIай. Му азарданул бувгьуминнан Аллагьнал ﷻ кумаграйн умуд къабикIай, мукунми Заннан къаххиранутIий. Аллагьу Тааьланал Идавсил ﷺ асхIабтурая Кьуръандалуву увкуну бур: «Цаннащал ца миннал дакI хъун къадайссар, иминшиву дайссар, душманнащаллив лайкьсса куццуй бикIайссар». ДакI хъун шаврил сававрду личIи¬личIисса дикIайссар:

– ДакI хъунсса кулпатраву хъуни хьусса инсантал, чIивинияцIа му азарданийн аьдат хьуну бикIайссар.

– ЧIяруну цIарду даврилгу му азар диян дувайссар.

ДакI хъунсса инсанная цIарагу дурну къахъинссар, цIа дуван багьлай бухьурчагу, тIайламур учин аьркинссар, бакъу къабихьлай. Цал ца хъамитайпалул Оьмар асхIаблухь увкуну бур: «ХьхьичIва вийн Оьмайр чайссия, базаллуву мюрщи оьрчIащал тIуркIу тIий ивкIсса. Ттирив ина муъминтурал хъунама ура. Аллагьﷻ дакIнийну икIу, дакIгу хъун мадував». Мунил мукъурттил лагмами гьалак бувккун бур: «Ина мунил увкумур циван бухIлай ура?» – тIий. Оьмардуллив гьарца цахьва увкумунихгу вичIи дирхьуну: «Аллагь ﷺ ванил тIимуних вичIидихьлайсса хъамитайпар ва», – увкуну бур.

– ДакIру хъунисса инсантуращал дусшиву даву: «Вил гьалмахчу цукунсса урив, инавагура мукунсса», – тIисса мяъна дусса хIадис буссар.

– Ца ишираву лахъсса даражалийнгу гьаз хьуну, миккун цува иян увма хъама ивтсса инсан лахьхьайссар Муса Идавсил чIумал яла аваданну ивкIсса Кьаруннуха, лагмаминнал, садакьа чIяву ба куну, машвара бувний, «Вай на ттула захIматрайну ва аькьлулий лявкъусса хъусри», – увкусса.

– Аькьлу, элму, кIулшиву дакъана, цува гьарзад кIулмара тIисса, мяърипат дакъасса инсан хъуна хIаким хьурча, цахьва тIимуних къулагъас къадуллай, бувсса маслихIат кьамул къабуллай, инсантал ссанкIуй сан къабуллай икIайссар.

– Инсаннан цува ва дунияллий циван лявхъуссарив хъама итарча, цува аьрщаравун зана хьуншивугу хъама битайссар.

– Инсантурал чулуха къулагъас чIяру хьуний.

– Аваданшивруву вайминнащал бяс-ччал буллай, Аллагьнал ﷻ дуллусса хъусгу такIуй къуртал къахьунссар тIий, ми цала ихтиярданулу дусса ххай икIаву, цува буржлувсса Аллагьнайн ﷻ щукру буван кIанай.

– Цува вайминнаяр ххуйссара, вайминнаяр чIярусса дурссар тIима. Мунияту аьлимтурал учайссар: «Ххуйма чIярусса дурма акъарча, тIайлама ва хIакьмари», – куну.

– Цала дакIхъуншиврул савав къакIулма.

 

ДакIхъуншиврул лишанну:

– Ухьттансса, ялттува урувгсса, вайминнаяр ляличIисса ачаву.

– ДухIин дакъасса, лагмаминнан зарал бусса тIуллу, зулму баву;

– Инсантуращал гъалгъа къуртлийну баву;

– Аьжаивсса, ляличIисса яннарду лаххаву, лагмаминнан цайва ябацIаншиврул;

– Цахава хIурмат баврихсса ва цIа даврихсса ччаву;

– Инсантал цала лувату бизаву ччишиву;

– Гьарцаннал хьхьичI ачин ччишиву, гьарминнаяр лахъма, ххувма хьуну.

 

ДакIхъуншиврул ахъулсса:

– ДакI хъунсса инсаннан къалайкьссар хайр я Исламрая, я Кьуръандалия, я Идавсил ﷺ сунналия. Аллагьгу Кьуръандалуву тIий ур мукунминная: «На ми ХIакьсса ххуллия баччан банна», – тIий.

– Му инсаннал къюкIливу паракьатшиву къадикIайссар: Аллагь ﷻ тIий ур: «На мукунмийннал къюкIливун рахIмат гъан хьун къабитанна».

– Му гьар мудан буруккинттай икIайссар. Аллагь ﷻ тIий ур. «Миннал пикри бикIайссар цивппа тIайламиру тIисса, бяйкьлай бунува».

– ХIакьлия цуксса архну урив бурувгуну, дакIхъуншиврул инсан Дужжагьравунгума утан бюхъайссар. Дужжагьрая буслайни, Идавсил ﷺ увкуну бур: «Дужжагьравуминнавух буссар дакIру хъун дуллай бивкIмигу».

ДакIхъуншиву хъин дувансса кьяйдарду:

Гьарца хъин хьун пикри хьуманаща му азардания хъин хьун бюхъайссар. Муния хъин шаврилгу 14 кьяйда дуссар.

– Цалчинмур ша – инсаннан цува къашавай усса бувчIаву.

– КъашавайминначIан, литIун чIун дуркIминначIан зиярат баву. Миннах урувгуну, цала чIунгу дучIансса бувчIуну, дакI яларай дуваншиврул.

– Цалла куннасса азар думинная арх уцаву. Идавсил ﷺ увкуссар: «Аллагьная нигь думиннащал дакъа дусшиву мадари, зул дукрагу мукунминнал дакъа къадуканнав», – куну. Мукунма, Идавсил ﷺ увкуссар: «Хъунмасса хIал булувара къашавайсса, мискинсса пакьирсса инсантуращал».

– ХIакьмуничIансса ххуллу лякъин гьармудан пикри баву.

Пикри къабулларча, инсаннан цува цурив, цала кIану цумурдив, цанма багьа цирив къабувчIайссар.

– ДакIру хъуними хъама къабитаву, миннал ахир ссайн дуркссарив дакIний бикIаншиврул.

– ЭлмулучIан кIункIу тIун, элму дакъашиву дунутIий жула аьйрду ларитайсса цIан-хьхьу, элмурив – жула ххуйсса сипатру чIалачIи дайсса чани.

– ДакIхъуншиву яларай хьунсса тIуллу дуллан, хьхьичIра дуван дакI къадиллай диркIсса. Идавсил ﷺ цала дакьин дайсса диркIссар цала усру, янна.

– ЧIяруну зума дугьлан, мунил кумаг бувантIиссар мискин-гъаривнал хIал бувчIин.

– Чакру чIяву буллан, Аллагьнайн ﷻ мукIрушиву ккаккан дуван, цала дакI, цаманал ччанну бизайни цала ненттабакI бихьлай, яларай дуван.

Мизитравун чIявуну занан, бусурманнащал хIала хьун, цан чирча, къадикIайнутIий миннал дяниву личIишиву, авадансса ура, мискинсса ура, хIаким ура, зузала ура.

– ХIатталлийн чIявуну ияван, бивкIулия пикрилий, ва дуниялгу панасса душиву дакIнин руртуну, дакI яларай дуван.

– Виятува оьбала бивманахь багъишла ува учин.

ДакIхъуншиву дахчилан дикIайнутIий, му ша ласун.

– ДакI думанал хьхьичI къакьюкьлан, кьюкьаврийну танал дакI хъиннура хъунна дайнутIий. Кьуръандалуву увкуну буссар, инсантал личIи бакъассар, Аллагьнаясса ﷻ нигь душиврийну бакъа, тIий.

– Муданма хIарачат буллан АллагьначIан ﷻ гъан шавриву, садакьа буллай, зумарду дугьлай, зикри-мавлудру, вирдру ва Кьуръан ккалай.

– ЛичIлулну икIаву, вийра ци аьйрду дурив урувгуну, Аллагьнахьﷻ багъишла ува тIий, миннуя марцI хъанан. Дулуннав Аллагьнал ﷻ тавпикь жува му Иблислул азардания хъин хьун.

 

Ибрагьим Аьлиев

2026-08-01 (Сафар 1448 ш.) №8.


Гъази-Гъумучиял щейх Абу Оьбайда

НицIавкIратусса щейх Сайфуллагь-Кьади Башларовлул «Сабат» ва «Мактубат» тIисса луттирдаву кIицI ларгун дур Сайид Абу Оьбайда бин Сайид Нуруддин аль-ХIусайни аль-Гъумуки ад-Дагъистани тIисса цIа. Шичча мяйжан хъанай бур Абу Оьбайда Гъумучатусса, МухIаммад Идавсил ﷺ душнил...


25-ва тикрал бува

Маэшат гьарта хьуншиврул ишла бувайсса багьантту цIухлалими чан къашай. Миннувату яла агьаммур, гьанумур цила чIумал ххювагу чак бавури, циняр шартIру, рукнурду, адабругу щаллу дурну, хъирив дуккайсса азкардугу дурккуну.   Мукунма, маэшат гьарза хьуншиврул хъинссар зухIа-чак баву, шанан утту...


Бархъаллал Маллайл шеъри

"Мажму́аьтул-аьша́р" тIисса луттирава. Бишлашиссар луттираву бусса куццуй.     Бисмиллягьи-ррахIмани-ррахIим.   МарцIну вичIи дишара, я диндалул уссурвал, Жула Сайид Идавсил сиярдалул бусаннин. Арулдагу лухччигу, арулдагу ссавругу Цахлуну ляхъан дурсса ХIабибуллагь...


МухIаммад Идавсил ﷺ оьрмулия

Идавс ﷺ дунияллийн увкун, мунал ниттин Аминатлун ккарккун дур муная нанисса нур, лагмамур чаннагу дурну марцI дуккан дуллалисса.   Ца ппурттуву чIавасса МухIаммад ﷺ оьрчIащал тIуркIу тIий уна, муначIан увкIун малаик Жабраил, тIитIин бувну Идавсил ﷺ хъазам, мунал къюкI мусил тIясраву зам-зам...


Къатлуву барачат

Бур ца-цавай къатри, личIину авадансса ва хъуслил бувцIусса бакъахьурчагу, гиву бигьану ссихI ласун шайсса, дакI дигьа лагайсса. Гивун буххайхту кIул шай: шиву рахIатшиву, барачат, гъелишиву дур. Мукунма, хьунабакьай цаймигу – ххирасса хъус-кьайлул бувцIусса, марцIшиврул пар-пар тIисса, амма...