12-мур барз
Бусурманнал календарьданул махъва-махъмур Зуль-ХIижжа барзри. Ва зурул цIанил мяънагу – ХIаж байсса барз тIиссар. Гьарца шинал Зуль-ХIижжа зуруйри хъунмамур ХIаж бувайсса, цамур чIумал буван къашайссар. ЧIивимур ХIаж – Оьмра – ччимур чIумал буван ихтияр дуссар.
Ва зурул яла кьимат ларайми, даража лахъми кьинирдугу – хьхьичIва-хьхьичIсса ацIва гьанттари. Миннуву урчIулчинмур – Аьрафа кьинири, ацIулчинмур – Кьурбан-байран.
Зуль-ХIижжалул ацIва гьантлул ххирашиву бувсун бур Кьуръандалуву ва МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисирттаву.
- Вай гьантрал хъуншиву кIицI дуллай Аллагьу Тааьланал хъа бувну бур: «Хъа буллай ура зунзул чаннайн ва ацIва гьантлийн» («Аль-Фажр» тIисса суралул 1-2 аятру).
- «Аллагьнал ﷻ цIа кIицI лаглай буссар мяълумсса кьинирдай» («Аль-ХIажж» тIисса суралул 28-мур аят).
- «Аллагьнан ﷻ яла ххирами хъинбаларду – вай гьантрай бувмири» (Аль-Бухари)
Зуль-ХIижжа зурул цалчинсса ацIва гьантлул ца яла агьаммур хасшиву – личIи-личIисса эбадатру цачIун шавури: чакру, зума дугьаву, ХIаж баву, Кьурбан биххаву ва цаймигу.
Вай хъанахъиссар Аллагьу Тааьланал бусурманнан цIимину буллусса неъмат, вайннуву цамур чIумал бакъасса чири ва барачат буссар. ХьхьичIвасса салихIинтурал шанма зуруйсса ацI-ацIва гьантта хъун байва тIар: Рамазан зурул ахирданийми ацIва, Зуль-ХIижжа зурул цалчинсса ацIва ва МухIаррам зурул цалчинсса ацIва.
ХIаж
Аллагьнал ﷻ жуйва ялув бивхьуну бур Зуль-ХIижжа зуруй Исламрал ца рукну биттур даву – ХIаж баву. Вай кьинирдай дуван шайсса эбадатирттава яла даража лахъмургу мури. МухIаммад Идавсил ﷺ увкуну бур: «Оьмра баврил лиххан байссар инсаннал бунагьру, камилну бувсса ХIажлил чири – Алжанни» (Аль-Бухари, Муслим).
Идавсихь ﷺ цIувххуну бур: «Яла хъинмур аьмал цумурди?» «Аллагьнайн ﷻ вих шаву (иман дишаву)», - куну бур Идавсил ﷺ. «Мунил хъирив цумурди?» - цIувххуну бур ялагу. «Аллагьнал ﷻ ххуллий хIарачат баву», - дуллуну дур жаваб. «Хъирив цумурди?» «Камилсса ХIаж» - увкуну бур Идавсил ﷺ.
Камилмурну ккаллиссар бунагьрая арх хьуну, оьккисса махъ къаувкуну, ккаккия-пахрулун, дакIхъуншиврун къабувну, дакI марцIну, Аллагьнахлуну ﷻ бувсса ХIаж.
Зума дугьаву
Зуль-ХIижжа зурул цалчинсса урчIра кьини зума дугьаву хъинссар. 10, 11, 12, 13 кьини дугьан къабучIиссар, дугьаву бунагьсса, ми байрандалул кьинирду дунутIий.
ХIадисраву увкну бур: «Идавсил ﷺ зума дугьайва Аьшура кьини, Зуль-ХIижжа зурул урчIра кьини, гьарца зуруй шан-шанна кьини ва итни ва хамис кьини» (Абу Давуд).
Идавсил ﷺ хаснува личIи дурну дур Аьрафа кьини (Зуль-ХIижжа зурул 9-сса кьини): «Аьрафа кьини Аллагьнахлуну ﷻ дургьусса зумалул бунагьру багъишла битайссар, ларгсса шинал бувмигу, ялун нанисса шиналмигу».
Такбир бишаву («Аллагьу Акбар»)
Ибну Оьмардул бувсун бур Идавсил ﷺ увкумур: «Зуль-ХIижжа зурул ацIва гьантлий бувсса хъинбаланияр Аллагьнан ﷻ ччисса тIул дакъассар. Мунияту вай гьантрай гьарза бувара такбир («Аллагьу Акбар»), тагьлиль («ля илягьа илля-Ллагь») ва тахIмид («АльхIамду-ли-Ллагь») (АхIмад).
Имам Аль-Бухарил хIади-сирттал луттираву бувсун бур Зуль-ХIижжа барз байбишайхту Ибну Оьмар ва Абу Гьурайра базаллувун бувккун, лахъсса чIуний такбир бихьлан бикIайва тIий. Базаллувусса халкьунналгу гайннацIун бавзуну тикрал бувайсса бивкIссар. Ибну Оьмардул такбир бишайсса бивкIссар Мина даралуву чак бувну махъ, шанан утту ишиннин, цала чятирдануву, кьатIув заназин дуллалини ва цайми кIанттурдаву.
Вай ацIва гьантлий укунсса дуаьгу дурккуну хъинссар куну бур: «СубхIана-Ллагьи валь-хIамду-ли-Ллягьи ва ля илягьа илля-Ллагьу ва-Ллагьу акбар».
Кьурбан биххаву
МухIаммад Идавсил ﷺ увкуссар: «Байрандалул чIумал дуван бюхъайсса яла хъинмур тIул – хIайван бивххун оь итабакьавури» (Абу Давуд, Тирмизи, ХIаким).
Цадакьа
Муданмагу бувну хъинсса цадакьа ва зуруй бувайманан ляличIисса чири хьунтIиссар. Аьлимтурал куну бур, Зуль-ХIижжа зуруй мискинсса, мюхтажсса инсаннан бувсса цадакьа бацIайссар циняв идавстуран бувссакссану.