Танмалшиву – щяйтIаннуя
Ххирасса дустал, къааьйкьинссара хIакьинусса кьини жува цинявппагу курчIил ясир бувну буру учирчагу.
Байбихьулий цIуххин ччива, цири му цурда карчI куну? ХъунмурчIин карчI тIун бикIай ци дунугу даву дуван къаччисса, ягу гъира бакъасса чIумал. Мукунсса чIумал инсан уссар лагма-ялттуминнахь «ттун карчI дур», ягу «гъира бакъар ссаха-унугу зунсса» тIий. Амма, ччива зу ца затрах къулагъас дурну. Жува карчI дуллан бикIару жунна къаччисса, захIмат буван аьркинсса даву дуван аьркинсса чIумал. Бачи, буваннуча ца хъун бакъасса эксперимент. Бачира, зула дустурахь ягу щихь-бунугу миннат буваннуча (уква) шкаф тинмай буван кумаг бувара куну. Мура му даву дуван оьвчинну багьлухгу. Ххал бувара, ми давуртту цумур чIумал цукун дуллай буссарив. Гьай-гьай цалчинмур ишираву, укра дуллалисса даву дувантIиссар хIурхIа, къачча-къаччайна, хIатта бюхъайссар даву дуван рязи къахьунгума. Арцу дулунтIишиву кIулсса чIумал, даву дувантIиссар рязину, ххарину ва дакIнихтуну. Мунийн бувну исват хъанай бур, хайр-мюнпат бакъасса давуртту дуван карчI дагьлагьишиву. Ххирасса дустал, тIайлассар, карчI хъанай дур хайр бакъасса давуртту дуллалини.
Хъунасса Аллагь ур Кьуръандалуву буслай: «… Зу (лажинлякъулт) чаклийн букIлай буру курчIилну, инсантурал хьхьичI ххан бикIан буллай, Аллагьгу ﷻ нажагьлий акъа дакIнийн къаутлай баччибакъулшиву дурну дуллай буру дин» («Ан-Ниса « суралул 142 аят).
Ва аятраву Аллагь ﷻ буслай ур чак баврил чулухунмайсса лажинлякъултрал курчIилшиврия ва баччи-бакъулшиврия. Зул пикрилий, цукунни духлахисса инсантуравун карчI?
Хайр-мюнпатсса хIучча, савав дакъасса даву дуван курчIилну бур лажинлякъулт. Гьай-гьай, мукунсса инсантал курчIилссар диндалулми иширттавугу.
Утти жува, буруганну жула чIаравсса цила икIайкунсса бусурманчувнахгу. Лагма-ялтту хъанахъимунивух чялишну гьуртту хъанахъисса, дакI аьчухсса, бучIантIимунийн хьул бивхьусса ва ссал цIаний ва ци мурадрай къуццу буллалиссарив чIалачIисса инсан.
КIулсса куццуй, иблисрал (щяйтIаннул) хъа бувссар Аллагьнал ﷻ ххуллия лагътал бяйкьин буллансса ва му мурадрай щяйтIаннул ишла къабувсса чараннугу бакъассар. КарчI – инсаннайн гьужум буллалисса ца хъинну цIакьсса ярагъ бур. ДакIнийн бутияра, щяйтIаннул карчI духхан дурну, цIан-чаннаву чак буван къабитлай бикIайшиву. Ххирасса уссурвал, ссурвал, зу ххари буваншиврул бусан ччай ура, кIюрххицIунмай бувайсса чак хъанахъишиву курчIил азар хъин дуван бюхъайсса ца чаранну. КIюрххицIунмайсса чаклил инсан низамрайн уцайссар, кьинибархан таза-тяхъа уккан увну икIайссар. Муна му чIумалли инсаннал чурххавун яла гьаваслувмур энергиягу буххайсса.
Зана хьунну тарихравун, ххал буванну инсаннал захIматрал чулухунмайсса Идавсил ﷺ ургаврих. Ца ппурттуву Ибну Масъоьд ИдавсичIан ﷺ лавгун, ссалам буллуну ка дургьуну дур. МухIаммад Идавсин ﷺ хIисав хьуну дур кьуртти хьуну кьянкьа хьусса ка. Идавсилﷺ гьаз дурну ганал кару, увкуну бур: «Укунсса кару Аллагьнангу ﷻ Идавсингу ﷺ яла ххирамири», – куну. Мукун, Идавсил ﷺ Ибну Масъоьдлухь барчаллагь увкуну бур, кулпат ябаву мурадрай буллалисса захIматрахлу».
Жунма чIалачIисса куццуй, диндалул ва адав-инсапрал кьануннал тIалавшиннарду дур инсан хьхьичIва-хьхьичI цана, яла лагма-ялттуминнан хайр биянну зий-захIмат буллай ялапар хъанахъаву. Халкьуннал учайсса куццуй, дару бакъасса азар дакъассар. Идавс ﷺ жуна лахьхьин буллай ур Аллагьнайн ﷻ лабизлай, курчIия ва цаймигу лайкь дакъасса хасиятирттая махъаллил хьун: «Я Аллагь ﷻ Вихь чIа тIий ура уруччаву буруккинттая ва пашманшивруя, заэвшивруя ва курчIия, мяшшивруя ва нигьа усаврия, буржирдая ва зулмурдая». (аль-Бухари)
ХIасил дуллай ца бусала буцинна.
Ца ппурттуву ххуллийх нанисса инсаннан ккавккун бур малла Насруттиннул ккаччи ххуллийгу утту бивхьуну, кьарчI бивкIун цIир-цIир тIисса куц. Хъиривмур кьинигу, ххуллулссаннан ккавккун бур гава кIанттай утту бивхьуну цIир-цIир тIисса ккаччи. Шамилчинсса кьинигу кьарчI бивкIуну цIир-цIир тIийнма бивкIун бур ккаччи. Ахиргу, ссавур духларгун, цIувххуну бур: «Циванни вил ккаччи мудан цIир-цIир тIийнмасса?», – куну. Ганал жаваб дуллуну дур: «Цанчирча, ккаччи мяр бусса тIаннуй щябивкIуну буну тIий», – куну. МахIатталгу хьуну ххуллулссаннал увкуну бур: «Циванни туну, мунин мичча бивзуну, цамур кIанттай щябикIан къабучIисса?», – куну. Малла Насруттиннул жаваб дуллуну дур: «Ганил цIуцIаврил къюву дикIантIиссар цIир-цIир тIутIи бувансса, амма гичча бизан буванну гужсса къадикIантIиссар», – куну.
Ва бусалалул мяънагу – чIявуми инсанталгу аьрзирай бикIай хъинну захIматну ялапар хъанай бушиву буслай, амма цала оьрму хъин чулийнмай баххана баву мурадрай кIисса кIиссурайх бищун къаччай.