КьюлтIсса хъинбала

КьюлтIсса хъинбала

КьюлтIсса хъинбала

Аллагьнал ﷻ рязишиврухлу къадурну, халкьуннан ккаккиялун дурсса эбадат, хъинбала дакIнихтунусса къабикIайссар. Мунийн Исламраву учайссар рияъ.

 

Диндалул аьлимтурал рияъ ккалли бувну бур ца яла нигьачIи-мур рувхIанийсса азарну. Идавсилгу ккаккиялун хъинбала мабари куну дюъ дирхьуну дур. ХIадисраву увкуну бур: «На яла-яла нигьа увсун ура зу чIивимур ширк баврихун багьаврия». АсхIабтурал цIувххуну бур: «ЧIивимур ширк цири?» Идавсил увкуну бур: «Му рияъ бавур. Кьиямасса кьини инсантуран хъинсса давурттах Аллагьнал ﷻ чулухасса чири буллалисса чIумал, ккаккиялун буллай бивкIминнахь учинтIиссар: "Гай тIуллу щил цIаний дуллай буссияв, насияра гайннаяту тIалав бан зунма чири"». (АхIмад, ТIабарани).

Ккаккиялун дурсса эбадатрал кьимат бакъассар, ганихлу чиригу къабиянтIиссар. Му инсан укунма хъинбала бай мишан дуллалима кунассар, цанчирча, ганан Аллагьнал ﷻ рязишиву ва чири аьркинну бакъанутIий.

 

Буссарив хъинсса даву ккаккиялун дан бучIисса кIаттурду?

Халкьуннан хъамадитала хьусса ххуйсса тIуллу ягу Идавсил суннарду цайминнан ккакканну дуллан бучIиссар, гайнналгу эбрат ласуншиврул. Мунивугу чири буссар, муная мисал лавсун цайминналгу дулларча. Джари́р ибн Аьбдуллагьлул бувсун бур МухIаммад Идавсил увкумур: «Исламраву ца хъинсса дайдихьу дурманан чири буссар га дурнутIий ва ганая эбрат ларсун дуллай байбивхьуминнахлу, Кьиямасса кьинилийн бияннин. Цаннансса чирилул гамананмур чангу къабувайссар. Исламраву оьккисса дайдихьу дурманан ганихссагу, ганал хъирив дуллалиминнахссагу бунагь буссар, Кьиямасса кьини дучIаннин (бухлагаву дакъа́). Цаннал бунагьрал гайминналмунил кIушивугу чан къадувайссар» (Муслим).

Жунма кIулли ца инсаннал дурмур ххуй дирзун, эбрат ларсун цаймигу дуллай байбишайшиву. Мунияту, мукунсса ниятрай ккаккиялун дурмуниягу так хайрди бусса. Мукунсса чIумалгу цала дакIнил хъирив бавцIуну, рияъ буххан къабивтун, ният марцIну ядуван аьркинссар. Хъинбалалувух рияъ хIала буххарча, мунил чири ччуччин бувайссар.

Аллагьу Тааьланал увкуну бур Кьуръандалуву: «Зула цадакьа аьдада бувссаннуйн буккан мабувари, лахъуни буллай ягу къаччан бикIлай, Аллагьнайн ﷻ вих бакъа́ цала хъус ккаккиялун дачIлачIими кунма». («аль-Бакьара» суралул 264-мур аятрал мяъна).

 

Цукунни личIи дувайсса ккаккиялунмур ва дакIнихтунумур?

Вила дакIнивун урувгун, ххуйну пикри бувну, вихьва инава цIухха: «Нава ва даву циван дуллалиссара? Щил, ссал цIаний?» Мукун кIул байссар цува хъинбала мяйжаннугу ссахлуну буллалиссарив. Инава гьуз учин уллалимур ци дурив ххал дан аьркинссар: Аллагь ﷻ рязи аву ва Идавсил ххуллу бугьаву ягу лагма-ялттуминнал цIа даву.

Бувсса хъинбалардая цайминнахь бусаврия тIурча, муниву оьккишиву дакъассар, цала бувмуния пахру буллай, цаятура цIа даншиврул буслай акъахьурча. Бусайнигу ният дикIан аьркинссар цаймигу гьуз учин бансса. Сайки, ца-цавай аьлимтурал ва салихIинтуралгу бусайсса бивкIссар цала бувмуния, халкьуннан лахьхьин баншиврул.

Ибн-ХIажар аль-Гьайтамил «Заважир» тIисса луттираву чивчуну бур: «Ца-ца чIумал хъинссар кьюлтI бан къашайсса иширттая бусаву, масала, хIаж ягу нюжмар-чак баву кунмасса, цаймигу мукунма буллан гьуз учин буваншиврул. Амма шартI дуссар, дакIниву пахру-ххара гьаз хьун къабитаву. ХIасил, инсаннал хъинсса тIулгу дурну, пахругу хIала буххан къабивтун, щинчIав заралгу къабувну лякъинтIиссар. Му куццуй, цува аьлимчу ягу салихIсса инсан уну, цала бувмур бан цаймигу гьуз учин бан бюхълай бухьурча, бувсун хъинссар. Мугу так камилсса хасиятру дусса идавстурал ва гайннал варистурал даражалул лишанни. Гайннаясса мюнпат агьалинайн бияйссар.

Мунинсса далилну хъанахъиссар Идавсил увкусса махъру: «Исламраву ххуйсса даврин дайдихьу дурманан чири буссар цахлувасса ва Кьиямасса кьини дучIаннин мунал хъирив тикрал буллалиминнахсса».

КIай шартIру биттур дан хъанай бакъахьурча, цала хъинсса аьмаллу кьюлтI бувну хъинссар. Гьарца ишираву хъинбаларду кIучI баву хъинссар учайминнал мукъурттил мяънагу вари».

ХIасил, вила дакI марцIшиврий щак бусса чIумал хъинбаларду кьюлтI барча хъинссар. Щак бакъахьурча ва цаймигу гьуз учин бансса ният духьурча, бусан бучIиссар, бувсунгу хъинссар.

 

Муслим Аьбдуллаев

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


Хъинсса тIул-тIабиаьтраясса калимарду

Хъинсса тIул-тIабиаьтран хас бувну буссар тамансса, мусил багьасса махъру. Шикку чичинну миннувасса цаппара, гъафлатравун дахьларгсса дакIру кIукIлу хьуну, хъинсса тIуллу дуллан кIункIу дуваншиврул:   МухIаммад Идавсихь ﷺ цIувххуссар: «Бусурманнава цала диндалуву яла узданма...


Нюжмар кьини дурну къахъинмур

Бусурмансса халкьуннал дур арулва гьантлий цал тикрал шайсса байран – нюжмар кьини. Му кьини бувсса хъинбалалух, эбадатрах цамур чIумалнияр гьарзасса чири шайссар. Муниятур нюжмар-кьини хъинбала-хъиншивуртту дуллай гьан дуван хIарачат буллан бикIайсса.   Му кьини дувайсса эбадатирттава...


Аькьлукартурал махъру

МухIаммад Идавсил ﷺ асхIаб Аьбдуллагь ибн Масъоьдлул увкуну бур: «Халкьуннал учай ххаллилсса махъру. Махъру ва тIуллу цасса инсанни талихIрайн уккантIисса. Махъру тIуллаха къалавхьхьума – аьй дуван лайкь хьумари».   Аьбдуллагь ибн Аьмрдухьхьун ца инсаннал буллуссар джигьадрал хIакъиравусса суал....


Суал-жаваб

ХIан даххайсса тучандалуву бухгалтерну зун бучIиссарив? Мукунсса тучаннаву ва цаймигу хIанттия хайр ласласисса идарарттаву бухгалтерну ягу цайми къуллугъирттай зун ихтияр дакъассар, хIарамссар. Мунинсса далилнугу хъанахъиссар хIанттиха зузисса инсантурал ацIва журалий Идавсил ﷺ нааьна дурсса, имам...


ДакIнивусса загьру

ХьхьичIазаманнай ца душ щар хьуну, ласнал къатлуву ласнал ниттищал яхъанай бивкIун бур, ганиха къуллугъ буллай. Амма ласнал ниттил мудан ганий аьй-бювкьурду дуллай, яхI буван къабюхълай бивкIун бур. ХIукму бувну бур ласнал ниттин загьру буллуну дирчIан дуван.   Душ лавгун бур базаллуву...