Нюжмар кьини дурну къахъинмур

Нюжмар кьини дурну къахъинмур

Бусурмансса халкьуннал дур арулва гьантлий цал тикрал шайсса байран – нюжмар кьини. Му кьини бувсса хъинбалалух, эбадатрах цамур чiумалнияр гьарзасса чири шайссар. Муниятур нюжмар-кьини хъинбала-хъиншивуртту дуллай гьан дуван хiарачат буллай бикiайсса.

Му кьини дувайсса эбадатирттава яла агьаммургу хъанай бур арамтурал мизитраву нюжмар-чак баву. Аьраб мазрай нюжмар-чаклийн «Джумаь» учайссар, мунил мяънагу – «цачIун батIаву» тIиссар. Нюжмар чаклил инсантурал дянив цачIуншиву, уссушиву цIакь дувайссар.

Шариаьтрал кьамул буллалисса багьана бакъанува нюжмар-чак кьабитан ихтияр дакъассар. Мукун кьабитан кьаст дуллалиминнан хIадисраву баян бувну бур: «Оьзру бусса багьана бакъанува шанма нюжмар-чак кьабивтманал дакIний мунапикьшиврул мугьру бищунтIиссар». (АхIмат, Абудавуд, ТIабарани). Нюжмар-кьини бюхъавай ччяни мизитравун бучIарча хъинссар.

Нюжмар кьини итабакьин къабучIисса гъалатIру:

Ссапар бахIаву

Нюжмар кьини бюхъавай эбадатран хас дуван аьркинссар, мунияту бюхъавай ххуллийн буккаву къахъинссар. Ххулллийн уккарча нюжмар-чак къабувну личIаншиву кIулну бунува уккаву бунагьссар, хIарамссар. Мукунма, нюжмар хьхьуну ххуллийн буккавугу аьлимтурал хъинчулий ккаккан бувну бакъар. Имам Гъазалил «Ал-ИхIяъ» тIисса луттираву чивчуну бур: «Нюжмар хьхьуну ссапарданийн увкманаха малаиктурал оьккисса дуаь дувайссар».

Дахху-ласу

Кьуръандалуву увкуну буссар (мяъна): «Нюжмар-чаклийн оьвтIисса азандалул чIу баяйхту, дахху-ласу кьадитияра. Анавар буккияра мизитравун…» («Ал-Джума» суралул 9-мур аят)

Нюжмар чак буван буржлувсса инсаннан къабучIиссар дахху-ласу дуллан мизитрава нюжмар-чаклил кIилчинмур азан (акбар) учайхту. (КIилчин акбар учайхту имамнал хIутIба байбишайссар). Му чIумал маша баву хIарамсса бунугу, дурсса дахху-ласулул икьрал хIисавссар.

Имам Нававил «Мингьаж» тIисса луттираву чивчуну бур, кIилчинмур акбар увкуну махъ дахху-ласу дакъасса, цаймигу нюжмар-чаклихун дахчиласисса давуртту, касмурду дуллан къабучIишиву, бунагьшиву.

Мизитраву ихтилат баву

ЧIявуну мизитраву хIисав шай имамнал хутIба ккалаккисса чIумал, ихтилатру буллай, хъярчру буллалисса инсантал, хаснува жагьилтал. Миннан жула диндалувусса ца агьамсса масъала къакIулхьунссар ягу хъама битайхьунссар.

Имам хутIба ккалай айивхьукун, ганах вичIи дишин аьркинссар, куннащал ку гъалгъа тIун къабучIиссар. Сайки, гъалгъа тIутIиманахь «кьаикIу» учингума къабучIиссар, канил ишира дурну бувчIин буван аьркинссар. ХIадисраву увкуну бур: «Нюжмар кьини вила чIарав щяивкIманахь «ВичIи диша» учирча, ина лайкь дакъасса тIул дурссар» (Ал-Бухари, Муслим). Ва хIадисрава аьлимтурал лавсун бур хутIба буллалисса чIумал зума бахълан къабучIиссар тIисса хIукму.

ХIасил, нюжмар кьини ляличIисса, агьамшиву ларайсса духьувкун, бюхъавай ва кьинилул низам сакин дуван аьркинссар эбадатру гьарзану дувансса куццуй. Нюжмар-кьинилул хIурмат ляличIиссар.

Муслим Аьбдуллаев

2026-06-01 (Зуль-ХIижжа 1447 ш.) №6.


АцIлийнусса чири

Кьуръан буккаву МухIаммад Идавсил ﷺ суннат бушиву, чири хъунмасса даву душиву къакIулсса цучIав акъахьунссар. Мунияту гьарца бусурманчунал хIарачат буллан аьркинссар аьраб мазрай Кьуръан буккин лахьхьин. Расулуллагьнал ﷻ увкуссар: «Зувату яла ххуйма – Кьуръан буккингу лавхьхуну,...


Суал-жаваб

Жува кIюрххил чаклил кIилчинмур ракааьтраву дуккару «КьунутI» («Магьдина») тIисса дуаь. Жяматращал чак буллай унува имамнал му къадуккирча ци буван аьркинссар? Имамнал кIюрххил чакливу «КьунутI» къадуккирча, мунал хъирив чак буллалиманахь ихтияр дуссар цаллалу...


ДакIурдийн сси бутаймур

Дунияллул, оьрмулул иширттахух, давурттахух лавгсса жунма чIявучин хIисав къашай Аллагьная ﷻ арх буллаллисса, жула дакIру вивату канакисса хасиятру. Мукунминнувасса ххюнния шикку чичинну.   Дукра чIяру даву Лякьазарашиву – инсаннал биялалул заэвшивур. Лякьа дурччусса чIумал дакI...


Идавсин ﷺ ххирамий

Жуна кIулну ухьурча лахъисса оьрму бувтсса, чанну къашавай хъанай ивкIсса, хъус-маэшат гьарзасса, цанма ччисса куццуй ялапар хъанай ивкIсса инсан, жува бикIару мунай дакI мяш хъанай. Амма мукунсса инсаннал тIуллу, аьмаллу ххуйсса бивкIун бакъахьурча, му бувтсса оьрмулия цукунчIавсса хайр...


Вила тагьар кIул дува

Гьарцама бусурманчунан агьамсса зад бур цаятува Аллагь ﷻ рязи хьунмур буллалаву. Заннал рязишиву дияйссар жуйвасса буржру биттур буллай, бунагьмуния арх буцлай, хъинбаларду гьарза буллай. Циняв чакру, зумарду, цадакьартту щаллу булларчагу, бакIравун суал буххай: Аллагьнал ﷻ хьхьичIсса ттула тагьар...