Хъус: неъмат ягу бала?
Арцу, хъус – жува кьининих ишла дувайсса зад дур. Мунияту, му тIайлану зузи дуван кIулну бикIангу аьркинссар, дунияллул ва ахиратрал банкрот хьун къаличIаншиврул. Хъуслил неъматру лайкьну ишла баврия балжину бувсун бур Кьуръандалуву ва МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисирттаву.
ХьхьичIва-хьхьичI жунма кIулну бикIан аьркинссар хъус щил каниву духьурчагу, ганил мяйжансса Заллу – Аллагьу Тааьла ушиву. Инсаннал хъус цала хIарачатрайну, элму-кIулшилийну, захIматрайну ляркъумунин ккалли дурну, гайннун цанма ччимур буллалаву бунагьссар. Муса идавсил заманнай Кьарун тIисса хъинну авадансса адимина ивкIссар, цала хъуслия закат булун рязи къахъанахъисса. Мусал ганан цукун бувчIин булларчагу, хъус так цала аькьлулийну ва захIматрайну ляркъуссар тIий, мискинминнан дагьия къадулайсса диркIссар. Аллагьу Тааьланал ганан гужсса танмихI бувссар, цала хъуслищал архIал аьрщаравун оькьан увну.
Кьуръандалул «Ан-Нур» тIисса суралул 33-мур аятраву буюр бувну бур (мяъна): «…Гайннан (миски-гъаривнан) зунна Аллагьнал ﷻ дуллусса хъуслия бутIа булара…».
Ялагу увкуну бур: «Аллагьнайн ﷻ ва Идавснайн ﷻ вихгу хьуну (иман дирхьуну), зуйнна ирсирай диян нясив хьусса хъус Аллагьнал ﷻ ххуллий харж дуллали. Му хъус зул хъиривминнайнгу ирсирай диянтIиссар» («Аль-ХIадид» тIисса суралул 7-мур аят).
ХIадисраву увкуну бур: «Ва дуниял нацIуссар, исвагьиссар, щюллисса уртту кунна дюхлулссар. ХIакьну, Аллагьнал ﷻ зухьхьун ихтияр дуллуссар дунияллийсса хъус зунна ччинийн харж дуллан – зул хIал ххал буваншиврул. Аллагь ﷻ уруглагиссар зу буллалимуних. Мунияту, дунияллул хъуслия ва хъаннил макрурдая личIлулну бикIияра. ХIакьну, бану Исраилтурал дянив хьусса цалчинсса питна – хъаннийнусса имтихIан хьуссар».
Хъус-хъиншиврул мяйжансса Заллуну усса Аллагьу Тааьланал Кьиямасса кьини цIуххинтIиссар аваданшивруву оьрму бувтсса инсаннахь: «Ттул лагъ! На вин хъус дуллуссия. Ина ганин ци бав?» Инсаннал учинтIиссар: «Я Рабби, на гайннува щинчIав цичIав къадулайссия (закат къабулайссия), ттула оьрчIру мискинну, кьаридну личIаврия нигьа увсун». «Ахиргу вил оьрчIру мискинну ливчIунни!» - учинтIиссар ганахь. Яла Аллагьнал ﷻ цама инсаннахьхьун гава суал булунтIиссар. Ганал учинтIиссар: «Я Аллагь, хъусливу буссар хъиншиву ва оьбала. На закат ва цадакьа булайссия, Вийн таваккал бувтун, Ина хъус дулайма, цIими бишайма ушиву ва ттула оьрчIру мискинну къакьабитантIишиву вихну уссияв». Заннал учинтIиссар: «Мяйжаннугу На вил оьчIру мискиншивруя буруччав!»
Хъус, аваданшиву – Заннал жуйва бивхьусса цIими ва нясив бувсса неъматри. Аллагьу Тааьланал Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Ятинну ливчIсса вий Аллагьнал ﷻ аякьа дурунни, дин къакIулну ивкIсса вин кIулши дуллунни, мюхтажну ивкIсса ина муния тархъан увунна» (Аз-ЗухIа» тIисса суралул 6-8 аятру).
Хъус, арцу – балари тIун бикIай, амма Аллагьнал ﷻ неъматну дуллумур инсаннал цалари балаллуйн кIура даен дувайсса. Иш буссар хъус лякъаврил ва харж даврил кьяйдалуву. Идавсил ﷺ асхIаб Абузаррдул увкуну бур: «Агь ххаллилшиву ттула намус буруччин ва ЗанначIан гъан хьун ишла дуллалисса хъуслил».
ХIадисирттаву бувсун бур Кьиямасса кьини бизан бувантIисса хъуслил заллухъруннал 4 журалия:
- ХIалалну ляркъуну, бунагьмунийн харж дуллай бивкIми Дужжагьравун бичинтIиссар.
- ХIарамну ляркъуну, хIалалсса ххуллий харж дуллай бивкIми – мигу Дужжагьравун бичинтIиссар.
- ХIарамну ляркъуну, бунагьмунийн харж дуллай бивкIмигу Дужжагьравун тIайла буккантIиссар.
- ХIалалну ляркъуну, Зал рязисса ххуллий харж дуллай бивкIминнахь цIуххинтIиссар: «Хъус багьана хьуну чакру личIан къабувайссияв, дакI хъун къадурссияв, чIахху-чIарахнай зулму къабувссияв?»
Идавсил ﷺ увкуссар: «Кьиямасса кьини лагънал ччанну ссукку къахьунтIиссар мукьва задрая жаваб къадуллуссаксса: оьрму бутаврия, цала элмулийну аьмал баврия, хъус лякъаврия ва харж даврия, цала чурххаха къуллугъ баврия» (Тимизи).
«Аль-Аъраф» тIисса суралул 31-мур аятраву увкуну бур: «Да Адамлул оьрчIрув! ДухIин дусса янна лахлахияра, багьу-бизулуву инсап дуруччияра, зула эбадат дувайсса кIанттурдаву Аллагьная ﷻ нигьа бувсун бикIияра. ХIалалсса дуки-хIачиялия неъмат ласияра, амма чIяру мадувари; Аллагьнал ﷻ хIарам дурмур мадукари. Аллагьнан ﷻ къаххирассар чIяру дувайми (исрапшиву дувайми)».
Аллагьнан ﷻ къаххирассар мяшсса инсан, хаснува цала кулпатрал чулухуннай мяшшиву дувайма. Ца хIадисраву увкуну бур: «Ина вила кулпатрайн харж дуллалиссаксса, Аллагьнал ﷻ вил кьисмат чIяву буллантIиссар».
Шанна хасият дуссар инсан ххассал увайсса, шанна – гьалак увайсса. Цалчинми шанна: сситтучIа ва рязишивручIа аьдлу бушиву, кьюлтIну ва ашкарану Аллагьная ﷻ нигь душиву, аваданшивруву ва мискиншивруву щукру бушиву (дазу-зума кIулшиву). Гьалак увайсса хасиятру: дазу-зума дакъасса мяшшиву, чурххал гьавасрайн мютIи шаву, цаятува цува хIайран шаву.
Аллагьу Тааьланал ﷻ цIа дурссар исрапшиву къадайминная ва чумартминная.
Аьрабнал ца шаэрнал увкуну бур:
Канихь хъус дусса чIумал,
Исрапшиву дуварду,
Муния пикри бансса
Аькьлу-кIулши дакъая,
ХъуслицIа хьувкун бакъа
Аькьлу зана къабивкIри…
Хъус-хъиншиву хьуннав Алжаннул къапурду тIитIинсса кIулану, Аллагь ﷻ рязисса ххуллий харж дуван нясив баннав!