Яла хъинма инсан

Яла хъинма инсан

Яла хъинма инсан

Жуна кIулну ухьурча лахъисса оьрму бувтсса, чанну къашавай хъанай ивкIсса, хъус-маэшат гьарзасса, цанма ччисса куццуй ялапар хъанай ивкIсса инсан, жува бикIару мунай дакI мяш хъанай. Амма мукунсса инсаннал тIуллу, аьмаллу ххуйсса бивкIун бакъахьурча, му бувтсса оьрмулия цукунчIавсса хайр бакъассар.

ХIадисраву бувсун бур ца чIумал МухIаммад Идавсихь ﷺ цIувххуну бивкIшиву: «Я Расулуллагь, цумийри яла хъинми (ххуйми) инсантал?» - куну. Идавсил ﷺ жаваб дуллуну дур: «Оьрмугу лахъисса, аьмаллугу хъинсса инсанталли». Миккува цIувххуну бур: «Я Расулуллагь, цумири яла оьккимий инсантал?» «Яла оьккими инсантал – оьрму лахъисса, амма тIуллу оьсса думири», - куну бур Идавсил ﷺ.

Оьрму лахъисса бушиврул ххуйшивугу – лахъисса оьрмулул мутталий чIявусса хъинбалартту, садакьартту, чакру, зумарду, хIаж-оьмрарду буван бюхълай бунутIийри. Мукунсса инсан ва дунияллия цащала хъинсса аьмаллал дурцIусса кIусса гьиву ларсун гьантIиссар. Мува куццуй, лахъисса оьр-му Аллагьнайн ﷻ мютIий акъа, хIантту хIачIлай, цурк, зуна ва цаймигу мурдалсса тIуллу дуллай гьан бувманал цащала ахиратравун ласунтIиссар чIявусса бунагьру, миннухлу жаваб дулавугу захIмат хьунтIиссар. Мунин бувну, цуксса лахъисса оьрму бутарчагу, му оьрмулуву мунал канихь циксса чIярусса хъус диркIхьурчагу, бивкIулучIан гъан хьусса чIумал бувсса бунагьру бакъа цамур хъинсса аьмал бакъасса инсаннай так цIими буван бучIир, цанчирча мунан ахиратраву танмихI бухIан багьантIиссар.

Цайми хIадисирттавугу бувсун бур яла хъинми инсантал цумий буссарив. Ми хIадисирттава жунмагу аьркинссар дарсру ларсун, жувагу яла хъинминнавух хьун хIарачат буван.

Ца чIумал Идавсил ﷺ цIувххуссар цала асхIабтурахь: «Бусавив зувату яла хъинми ва яла оьккими цумийрив?». Ва суал Идавсил ﷺ ялагу тикрал бувну бур, бусласимуних асхIабтурал хъинну къулагъас дуваншиврул. «Бусикьай, я Расулуллагь!» – куну бур асхIабтурал. «Зувату яла ххуйми – цайми халкь цал оьшивруща (заралуннища) бурувччумири». Цамур куццуй учин, халкьуннан нигьачIин дакъасса инсан. Мугу цумари учирча, ци-дунугу ца кьадарсса тIул даврия халкьуннан нигь дакъасса, ихтилат тIааьнсса, оьсса махъ къаучайсса, аьркин бакъасса бястру, ссугру, бугьтан-гъибат къабувайсса, щялмахъ къабусайсса, хиянатшиву къадувайсса инсан. Мува куццуй, яла оьккимигу хъанахъиссар кIай лишаннайн къаршисса лишанну хасиятраву думий. Миннащал ихтилат баву, чIарав бацIаву щинчIав тIааьн къабизайссар.

Хъирив бусан ччай ура имам аль-Бухарил луттираву чивчусса хIадис: «Зувату яла хъинми, Кьуръан цанмагу лавхьхьуну, цайминнангу лахьхьин буваймари». Ва хIадисрал мяънагу так буккин лахьхьаву бакъарча, буккингу лавхьхьуну миву чивчумунийн бувну оьрму бутаву, фаризартту биттур баву, хIараммуния арх шаву ва мукунма яхъанан цайминангу лахьхьин бавури.

Ца кьини Аьбдуллагь ибн Амр ивкIун ур асхIабтурахь Идавсия ﷺва мунал хасиятирттая буслай. Абдуллагьлул увкуну бур: «Идавсил ﷺ учайва: «Зувату яла хъинма – хъинсса хасият думари».

Имам аль-Бухаринал «Адабуль-муфрад» тIисса луттираву чивчуну бур Идавсил ﷺ увкушиву: «Бусавив зувату ттун яла ххирама ва Кьиямасса кьини ттучIан яла гъанма цумарив? Ттун яла ххирама ва ттучIан гъанну икIантIима – яла хъинмур тIул-тIабиаьт думари».

Имам Тирмизинал бувцусса хIадисраву тIий бур: «Аллагьнал ﷻ Алжаннавун уххан увайссар Аллагьная ﷻ нигьа усайма ва хъинсса хасият дума».

Ца кьини ИдавсичIан ﷺ увкIун ур ца инсан, Идавс ﷺ мунан варани булун буржлувну ивкIун ур. Му инсан цала бурж зана бува тIун ивкIун ур. Идавсилгу ﷺ асхIабтурайн буюр бувну, базаллувату варани машан лавсун ганан булара куну бур. Амма базаллуву га кьини та варанттуяр оьрмулулгу хъунисса, багьлулгу ххирасса варантту бакъа къабивкIун бур. АсхIабтал зана хьуну, бувсун бур Идавсихь ﷺ базаллуву так ххирасса варантту бия, куну. Идавсилгу ﷺ: «Яла хъинми инсантал – ххуйсса куццуй бурж зана буваймири», - куну, багьлул ххирасса бунугу, лавсун ванан варани зана бувара куну бур.

Кулпатрал багьу бизулул хIакъиравугу бур кIукуннасса мяъна дусса хIадис: «Зувату яла хъинма – цала кулпатращал хъинмари», -тIисса (Тирмизи).

Ялагу цамур хIадисраву увкуну буссар: «Яла ххуйма инсан – цув ккавккукун, Аллагь ﷻ дакIнийн агьаймари» (аль-Бухари).

Вай бакъассагу, бур цайми хIадисругу яла ххуйма цурив бусласисса. Амма шикку чивчумунийн бувнувагу оьрму бутлан хIарачат буварча, жула хасиятру хъинчулиннай даххана дуван бюхъантIиссар.

АхIмад Рамазанов

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Цаппара хъуни бунагьру

Нитти-буттан аькьува дулаву Нитти-буттан зарал буван, къаччан бикIан буван я мазрайну, я канийну цукунчIав къабучIиссар. ХIатта, ми чапурну буну, цува бусурманну ухьурчагу, миннай рахIму-цIими, хIурмат буван, хъун буван, хъинмала буван, ябуван оьрчIай ялувссар. Нитти-буттан аькьува дулайсса...


Нуххуву дурсса дуаь

Ибну Оьмардул бувсун бур цанма МухIаммад Идавсия ﷺ бавсса хIадис (бусала): – Ца чIумал зуяр ччяни ялапар хъанай бивкIсса шама инсан аьрххилийн бувккун бур. Най бивну бур ца нуххучIан. Хьхьу дутан пикри хьуну, гивун бувххун бур. Му чIумал гужсса гъарал ларчIун, ххяллуя хъунмасса кьун багьну,...


Аькьлукарнал насихIатру

Ттизаманнул Сириянал диндалул аьлимчу АхIмад Шарифлул бувсун бур укунсса бусала.   Ца инсаннал цIувххуну бур аькьлукарнахь: «Инсантураву яла махIатталмур цумур хасиятри?» Аькьлукарнал жаваб дуллуну дур: Инсантуран оьрчIшиву бизар хьуну, анаварну хъуни хьун ччан бикIай, амма...


Яла хъинмур хъус...

34-мур бакI   Халкь хъинмунийн гьуз учин баву ва бунагьмуния буруччаву   Хъинмунийн кIункIу баву ва бунагьмуния буруччаву – хъинбаларду буллан буюр баву ва оьбала баврий къадагъа дишаву хъанахъиссар. Ибну Аьббаслул бувсун бур цала цIувххуну бивкIшиву МухIаммад Идавсихь ﷺ:...


Суал-жаваб

Щинавун оькьлакьисса инсан ккаккарча, га ххассал уваншиврул зума зия дуван бучIиссарив (щинавун ххяххарча майравух ягу кьацIливух щин духхан бюхъай)? Оьвкьуну нанисса инсан ххассал уваншиврул зума зия дуван ихтияр дуссар, ялунгума, чара бакъа ххассал уванмур буван аьркинссар. Амма мукун лирчIсса...