Нач-хIая

Нач-хIая

ХIаялул мяъна

КIулну бикIи, «хIая» тIисса мукъул мяъна – лайкь дакъасса тIул хьушиву кIулну, дакIниву нач ва ламус бикIаву хъанахъиссар. ТIарикьатраву тIурча, «хIая» - му хъанахъиссар дакI ташвиш шаву. Суфийтурал имам Жунайд ал-Багъдадил хIаялул хIакъираву увкуну бур: «ХIая – му Заннал буллусса неъматру кIул шавури (вив ласаву) ва инава эбадат заэвну дуллай ушиву бакIрайн ласавури. Миччари байбишайсса хIаялул мархри. Ялагу хIая – инава Заннал циняв амрурду биттур буллалиманну ккалли аврин тIалавшин дакъашивури.

ХIаялул буссар цаппара журарду:

1. МютIий акъашивруясса хIая. Адам идавсил дукан къабучIисса ахъулсса дуркусса чIумал, Алжаннавух тиху-шихунай лечлан ивкIссар тIар. Аллагь Тааьланал ганахь цIувххуссар: «Ина Ттуяту лихъан ччай урав?». «Акъарача, Виятусса начлил лечлай ура», - увкуссар тIар Адамлул u.

2. Вила диялдакъашивурдал ва хатIардал цIанийсса хIая. Малаиктурал Аллагьнахь ﷻ учайссар: «Жу Вин лайкьсса куццуй эбадат дуллай бакъассияв», - куну.

3. Хъун аврил цIанийсса хIая. Масала, Исрапил малаикнал Аллагьнаясса ﷻ начлил цува ахьлаган увссар хъару тIитIин дурну.

4. Узданшиврул цIанийсса хIая. МухIаммад Идавсил ﷺ Зайнаб цанма щарну бувцукун, хъатIул хъамалушиндаран супра тIивтIуссар. Му мажлисрай асхIабтал чIалнунин щябивкIун бивкIссар, Идавсингу ﷺ миннахь бизи учин нач хъанай диркIссар. Му чIумалли Аллагьнал ﷻ ликкан бувсса «Аль-АхIзаб» суралул 53-мур аят (мяъна): «Идавсил ﷺ къатлувун мабуххару, так зуйнма дукралийн оьвчирча бакъа. Дукра дишиннин ялугьлан муначIан мабучIару. Зуйнма оьвчайхту буххияра, дукра дукайхту ппив шияра, хъярч-махсаралунсса ихтилатгу къабуллай. Цанчирча зуяту Идавсин ﷺ зарал биян бюхъайссар, амма зухь ци-бунугу учин мунан нач хьунтIиссар, амма Аллагьнан ﷻ хIакьмуния нач къашайссар…». Ва аятрал бувчIин буллай бур Идавсин ﷺ хIурмат буван аьркиншиву, цанчирча, ИдавсичIан ﷺ зиярат баврил ляличIисса адав дикIан аьркинссар, чIунгу лайкьсса дурчIин аьркинссар. Ва аятраву бувсун бур супралий дирхьумур дукан хIалал шайшиву так ихтияр дулурча (хъамалу оьвчирча). Цамур куццуй учин, зухьхьунна Идавсил ﷺ къатлувун буххан ихтияр дулайхту буххияра лайкьсса куццуй, Идавсил ﷺ чулухуннайсса шариаьтрал тIалавшиннардугу биттур дуллай.

«Тавилату-Нажмия» тIисса луттираву чивчуну бур: «Зула ишру щаллу байхту, баччи бакъашиву къадурну буккияра. Идавсил ﷺ хъинсса тIул-тIабиаьт дурча куну ганан хIурмат бакъашиву ккаккан мадувару. Ганал нач-хIая дусса хасиятрах бурувгун ганан захIмат хьунсса тIул мадувару. Бюхъайссар Идавсил ﷺ иминсса хасият чIалай ганачIан бувкIминнал мяърипатадав дакъасса тIул дурну дикIан. Муниятури Аллагь Тааьланал ва аят ликкан бувсса». Миллатраву сий думаначIан зиярат буллалисса аькьилсса инсаннал буржри тIар ихтилат чIяву къабаву ва лахъи къалавгун зана икIаву, ахIмакьналмур лишан тIурча – хъиннува лахъину хъамалу щяикIаву ва сант дакъасса чIумал хъамалу учIаву. Узданшиврул цIанийсса хIаялул хIакьираву Аллагьнал ﷻ увкуну бур: «КIиннивасса ца ганачIан гъан хьуну бур нач-начсса заназин дурну» («аль-Кьасас» суралул 25-му аят). Ва аятраву бувсун бур Шуаьйб идавсил душваравасса ца Муса идавсийн цаннийнма хъамалу оьвтIий бивкIсса куц. Ганин нач хъанай диркIун дур Мусал хъамалушин кьамул къадуванссар, къаучIанссар тIий. Цанчирча, цачIава хъамаличу кьамул уллалиманал чара бакъа начхIая дикIан аьркинссар. Мукунсса начгу узданшиврул цIанийсса хIаяну ккаллиссар.

(гихунмайгу буссар)

«СалихIминнал тIабиаьт» тIисса луттирава

2026-07-01 (МухIаррам 1448 ш.) №7.


Шанна бигьасса эбадат

МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисирттаву увкуну бур:   «Циняв бусурманнал бунагьру багъишла битаннав тIий дуаь дурманан буссар гьарца бусурманчунахсса чири»   «Кьуръандалувасса ца хIарп дурккуманан хъинбала чичинтIиссар. Гьарца хъинбалалул чиригу ацIлийнуссар. «Алиф,...


Чак зия буваймур

Кьасттирай чаклил рукну, шартI кьадитарча чак зия шайссар. Ягу кьасттирай ххишала рукнурду дуварча: сужда-рукуъ куннасса, зия шайссар.   Кьуръан, зикри, дуаь дакъасса цамур гъалгъа кьасттирай барча зия шайссар. Кьасттирай хъян ивкIун, аьтIун ивкIун, цIуру-кIуру бувну, уф-агь увкуну, кIира...


Хъинсса хасият – диндалул аслу

Хъинсса хасият думанан муния хайр бияйссар дунияллий ва ахиратраву, муния бувсун бур хIадисраву. Ца чIумал Аьббаслул Идавсихь ﷺ цIувххуссар: «Я Расулуллагь, вий аякьа дуллай ивкIунтIий АбутIалиблун ахиратраву мюнпат биянтIиссарив?» «БиянтIиссар, ттуй аякьа къадурссания, га...


Лак Муфтийнащал хьунабавкьунни

Дагъусттаннал Муфтий щейх АхIмад -хIажи Аьбдуллаев хьунаавкьунни Лакрал райондал вакилтуращал ва имамтуращал. Лакрал райондалул администрациялул бакIчи Зураб Куччаевлун тIайлабацIу чIа тIий, Муфтийнал кIицI лавгунни чIярусса шиннардий райондалул бакIчину зий ивкIсса Юсуп МахIаммадовлул район...


Сафар барз

Сафар барз – бусурманнал календарьданул кIилчинмур барзри, му байбишайссар мухIаррам зурул хъирив. «Сафар» тIисса мукъул мяънагу – «хъахъи лагаву» ягу «бачIва шаву» тIиссар. Литературалул чулуха ва махъ аьрабрая таржума буллай бур «щютI тIисса...