Нач-хIая

Нач-хIая

ХIаялул мяъна

КIулну бикIи, «хIая» тIисса мукъул мяъна – лайкь дакъасса тIул хьушиву кIулну, дакIниву нач ва ламус бикIаву хъанахъиссар. ТIарикьатраву тIурча, «хIая» - му хъанахъиссар дакI ташвиш шаву. Суфийтурал имам Жунайд ал-Багъдадил хIаялул хIакъираву увкуну бур: «ХIая – му Заннал буллусса неъматру кIул шавури (вив ласаву) ва инава эбадат заэвну дуллай ушиву бакIрайн ласавури. Миччари байбишайсса хIаялул мархри. Ялагу хIая – инава Заннал циняв амрурду биттур буллалиманну ккалли аврин тIалавшин дакъашивури.

ХIаялул буссар цаппара журарду:

1. МютIий акъашивруясса хIая. Адам идавсил дукан къабучIисса ахъулсса дуркусса чIумал, Алжаннавух тиху-шихунай лечлан ивкIссар тIар. Аллагь Тааьланал ганахь цIувххуссар: «Ина Ттуяту лихъан ччай урав?». «Акъарача, Виятусса начлил лечлай ура», - увкуссар тIар Адамлул u.

2. Вила диялдакъашивурдал ва хатIардал цIанийсса хIая. Малаиктурал Аллагьнахь ﷻ учайссар: «Жу Вин лайкьсса куццуй эбадат дуллай бакъассияв», - куну.

3. Хъун аврил цIанийсса хIая. Масала, Исрапил малаикнал Аллагьнаясса ﷻ начлил цува ахьлаган увссар хъару тIитIин дурну.

4. Узданшиврул цIанийсса хIая. МухIаммад Идавсил ﷺ Зайнаб цанма щарну бувцукун, хъатIул хъамалушиндаран супра тIивтIуссар. Му мажлисрай асхIабтал чIалнунин щябивкIун бивкIссар, Идавсингу ﷺ миннахь бизи учин нач хъанай диркIссар. Му чIумалли Аллагьнал ﷻ ликкан бувсса «Аль-АхIзаб» суралул 53-мур аят (мяъна): «Идавсил ﷺ къатлувун мабуххару, так зуйнма дукралийн оьвчирча бакъа. Дукра дишиннин ялугьлан муначIан мабучIару. Зуйнма оьвчайхту буххияра, дукра дукайхту ппив шияра, хъярч-махсаралунсса ихтилатгу къабуллай. Цанчирча зуяту Идавсин ﷺ зарал биян бюхъайссар, амма зухь ци-бунугу учин мунан нач хьунтIиссар, амма Аллагьнан ﷻ хIакьмуния нач къашайссар…». Ва аятрал бувчIин буллай бур Идавсин ﷺ хIурмат буван аьркиншиву, цанчирча, ИдавсичIан ﷺ зиярат баврил ляличIисса адав дикIан аьркинссар, чIунгу лайкьсса дурчIин аьркинссар. Ва аятраву бувсун бур супралий дирхьумур дукан хIалал шайшиву так ихтияр дулурча (хъамалу оьвчирча). Цамур куццуй учин, зухьхьунна Идавсил ﷺ къатлувун буххан ихтияр дулайхту буххияра лайкьсса куццуй, Идавсил ﷺ чулухуннайсса шариаьтрал тIалавшиннардугу биттур дуллай.

«Тавилату-Нажмия» тIисса луттираву чивчуну бур: «Зула ишру щаллу байхту, баччи бакъашиву къадурну буккияра. Идавсил ﷺ хъинсса тIул-тIабиаьт дурча куну ганан хIурмат бакъашиву ккаккан мадувару. Ганал нач-хIая дусса хасиятрах бурувгун ганан захIмат хьунсса тIул мадувару. Бюхъайссар Идавсил ﷺ иминсса хасият чIалай ганачIан бувкIминнал мяърипатадав дакъасса тIул дурну дикIан. Муниятури Аллагь Тааьланал ва аят ликкан бувсса». Миллатраву сий думаначIан зиярат буллалисса аькьилсса инсаннал буржри тIар ихтилат чIяву къабаву ва лахъи къалавгун зана икIаву, ахIмакьналмур лишан тIурча – хъиннува лахъину хъамалу щяикIаву ва сант дакъасса чIумал хъамалу учIаву. Узданшиврул цIанийсса хIаялул хIакьираву Аллагьнал ﷻ увкуну бур: «КIиннивасса ца ганачIан гъан хьуну бур нач-начсса заназин дурну» («аль-Кьасас» суралул 25-му аят). Ва аятраву бувсун бур Шуаьйб идавсил душваравасса ца Муса идавсийн цаннийнма хъамалу оьвтIий бивкIсса куц. Ганин нач хъанай диркIун дур Мусал хъамалушин кьамул къадуванссар, къаучIанссар тIий. Цанчирча, цачIава хъамаличу кьамул уллалиманал чара бакъа начхIая дикIан аьркинссар. Мукунсса начгу узданшиврул цIанийсса хIаяну ккаллиссар.

(гихунмайгу буссар)

«СалихIминнал тIабиаьт» тIисса луттирава

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


ДакIнивусса загьру

ХьхьичIазаманнай ца душ щар хьуну, ласнал къатлуву ласнал ниттищал яхъанай бивкIун бур, ганиха къуллугъ буллай. Амма ласнал ниттил мудан ганий аьй-бювкьурду дуллай, яхI буван къабюхълай бивкIун бур. ХIукму бувну бур ласнал ниттин загьру буллуну дирчIан дуван.   Душ лавгун бур базаллуву...


Бархъаллал Маллайл шеъри

"Мажму́аьтул-аьша́р" тIисса луттирава. Бишлашиссар луттираву бусса куццуй.   (Дайдихьу хьхьичIмур номерданий)   Ружмарданул чак бувну камилну кьаст дуруна, Цалва-цалва агьлулухь хIалал бити увкуна. Къумамий тархъан бувну душманмий дакьил бувну, Цайва-цайва ялувсса хIакьру тIайла...


Идавс ﷺ увсса къатта

Маккалул Бану Гьашим тIисса махIлалий буссар гьарцама бусурманчунал дакIниву ляличIисса кIану бугьлагьисса къатта. ХIакьину шикку библиотека бур, аммарив ца заманай ва кIанай бивкIссар щала дунияллул тарихрайн асар биян бувсса инсан – МухIаммад Идавс ﷺ ниттил увсса къатри. Идавсил ﷺ тухум...


Аькьлукартурал махъру

МухIаммад Идавсил ﷺ асхIаб Аьбдуллагь ибн Масъоьдлул увкуну бур: «Халкьуннал учай ххаллилсса махъру. Махъру ва тIуллу цасса инсанни талихIрайн уккантIисса. Махъру тIуллаха къалавхьхьума – аьй дуван лайкь хьумари».   Аьбдуллагь ибн Аьмрдухьхьун ца инсаннал буллуссар джигьадрал хIакъиравусса суал....


ТIайла буккан ва хьуна бакьин

Аллагьнал ﷻ халкь ляхъан бувну бур, цайва бивхьусса амрурду биттур буллай, дакIурдивусса мурадирттайн билланшиврул. Аллагьнал ﷻ амрурдугу так дин-чаклийну къуртал къашайссар, ми амрурдал вивлавсун буссар инсаннал щалва оьрму. Оьрмулул мутталий инсаннан чIявуну аьрххи-ссапарданийн уккан багьай....