Тахсир – айивхьуманай

Тахсир – айивхьуманай

Аллагьнал ﷻ дацIан дурсса низамрайну жува буру жяматраву ялапар хъанай, мунин бувну багьлай бур мукунсса оьрмулун хасъсса духIи-дуциндарал, багьу-бизулул адав дуруччин. Аммарив, гьарца инсаннал личIи-личIисса хасият духьувкун, бувчIукъабувчIу, къалмакъаллу хьунсса кIанттурду чан къашай.

Жуйнма бюхъай тIааьн бакъасса, къаччан бикIансса махъ учин, зулму буван, бакъу-бухьттан бишин ва м.ц. Му чIумал инсаннал дакI сситтул дурцIуну, цащава шайкун кьутIинсса жаваб дулун хIарачат бувай. Амма ца агьамсса ишри вила цIанил, узданшиврул кьимат буруччин жаваб дуллалисса чIумал хIалалмунил дазурдава къауккаву. Акъахьурча ахиргу инава зулмукар хьун бюхъайссара. Абу Гьурайрал t бувсъсса хIадисраву увкуну бур (мяъна): «Къалмакъал хьуминнал куннахь куннал увкумунихсса аьй хьхьичI айивхьуманайри дусса. Амма ваманал хъиннура оьсса жаваб дулурча, тахсир мунайри» (Муслим). Ва хIадисрал бувчIин буллай бур ссуг дурманан жаваб дулун ихтияр душиву, амма хъиннува дазурдава уккан къабучIишиву.

Кьуръандалул аятраву увкуну бур (мяъна): «Цала чулухуннай дурсса тIайла дакъашиврийн жаваб дуллуманай бунагь бакъассар». («ашШура» суралул 41-мур аят). Амма багьана бакъанува бусурманчунайн оьккисса махъ учаву бунагьссар. «Бусурманчунайн ссуг даву – бунагьссар», – увкуну бур хIадисраву. (ал-Бухари, Муслим). Жаваб дулуншиврул ишла буван бучIиссар укунсса махъру: «Да зулмукар!», «Да ахIмакь!», «Да адав дакъуй!», цанчирча гьарца инсаннаву вай хасиятру чансса дунугу дикIайнутIий. (Имам Ан-Навави, «Ал-Мингьаж ШархI СахIихI Муслим ибн Ал-ХIажаж»). Цаннал ваманал нитти-буттайн ссуг, бугьтангъибат буварча, оьккисса махъ учирча, мунийн мукуннасса жаваб дулун къабучIиссар, хIарамссар увкуну бур диндалул аьлимтурал. Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Зуйна цуунугу ххяххарча, зугу мукуннасса жаваб дулара (зунма бувсса зарал танангу бувара)» («алБакьара» суралул 194-мур аят). «Зунма оьбала бувманан мукунмасса танмихI бувара, амма ссавур дурну, багъишла ивтун, кьисас ласаврия махъунмай хьурча хъинссар» («анНагьл» суралул 126-мур аят).

«Оьбалалухсса кьисас – мукунмасса оьбала бавури, амма зулмукар багъишла ивтун маслихIат бувманайн Аллагьнал ﷻ мархIамат ликкантIиссар» («ашШура» суралул 40-мур аят). Вай аятирттаву Аллагьнал ﷻ тIайласса, аьдилсса низам дацIан дурну дур, кьисас ласун ихтияр дуллуну, амма мунила хъирив баян бувну бур ссавур дуваймансса чири хъунмасса бушиву. ХIадисраву увкуну бур: «Оьбала бувма багъишла итайманал сий ва узданшиву Аллагьнал ﷻ гьаз дувантIиссар» (Муслим). Ва хIадис бувчIин буллай Имам Нававил увкуну бур: «Мукунсса инсан Аллагьнал ﷻ ва дунияллийва хъун увантIиссар, мунал хIалимшиврул цIаний халкь мунаха хIурмат буллали бувну. Юхссагу му инсаннан Ахиратраву лахъсса даража ва хъунмасса чири (неъматру) булунтIиссар». Абудавудлул луттиравусса хIадисраву увкуну бур: «Ца инсаннал вияту цанма кIулмур буслай инава баявур улларча, ина мунан мукуннасса жаваб мадулав, винма муная кIулмур ашкара мабував. Му чIумал бунагьрал гьиву танай личIантIиссар».

Аллагьнал ﷻ жува ссавур дувайминнавух бишиннав! Амин.

МАХIАММАД АЬЛИЕВ

2026-04-01 (Шавваль 1447 ш.) №4.


Аькьилсса бусаларду

  Нитти-буттал дуаь Ца аьлимчу-щейхначIа ккалаккисса мутааьлимнал ганахь миннат бувну бур цахара дуаь дувакьай, куну. «Ттул дуаь Аллагьнал ﷻ кьамул къадувантIиссар!» - баян бувну бур щейхнал. Мутааьлимтал махIаттал хьуну бур, цанчирча, дуаь чIа увкума ивкIун ур дуккавриву...


Лажинлякъул лишан

Инсаннахьхьун ядуван дуллусса задрайн «аманат» учайссар. Ва бур аьрабрава лакку мазравунгу цайми бусурман миллатирттал мазурдивунгу бувкIсса махъ.   Аманат тIисса махъ аьрабрая таржума бувайссар «буллусса махъ бугьаву, дакI тIайлашиву, вихшала» тIисса мяънардай....


ЧIун ва иман

МухIаммад Идавсил ﷺ асхIабтал бавтIсса кIанттавату ппив къашайва тIар сура «аль-Аьср» къабувккуну. Ва бур Кьуръандалул ца яла кутIамур сура, цинугу шанма аят бусса. Ванил цалчинмур аятраву Заннал увкуну бур (мяъна): «Хъа буллай ура ахттакьун чIумуйн».   Аллагьу...


Суал-жаваб

БучIиссарив жаназалул чак буван хьхьичI жаназа дакъанура. Жул шяравусса мизитраву мукунсса чак бувай гьарца нюжмар кьини. Мунин шариаьтраву цукунсса хIучча буссар? Имам Аль-Бухарил ва Муслимлул хIадисирттал луттирдавусса хIадисраву бувсун бур Эфиопиянал паччахI Наджаши ивкIусса хавар баяйхту...


ЛирчIсса зумарду

Гьарца бусурманчунан кIулну бикIан аьркинссар хъирив лахъан дуллалисса эбадатгу, чIумуй дурмургу ца даражалий къадикIайшиву. Мунияту учайссар жагьилну унува дурмур хъинссар, хъунав хьукун дурмунияр, куну.   Мунин бувну, зумарду цила чIу-мал дургьуну щаллу дуван хIарачат бан аьркинссар....