Диндалул рухI

Диндалул рухI

Диндалул рухI

Оьмар-асхIаблул бувсун бур: «Жу буссияв Расулуллагьнащал щябивкIун. Му чIумал жучIан увххуна ца инсан, хъинну исвагьисса янналувухсса ва хъинну ккаккан ххуйсса лажин дусса. Жуватусса щинчIав га кIулсса акъая, ганай ссапарданул асаргу чIалай бакъая. Га инсан Идавсил ﷺ хьхьичI щяивкIуна, цала никругу ганал никирттайн лаян дурну ва цала кару Идавсил ﷺ ликкурттай дирхьуну. Ганал увкуна: «Я МухIаммад ﷺ, буси ттухь Исламрая». Расулуллагьнал ﷺ увкуна «Ислам му хъанахъиссар - шагьадат дутаву, чак баву, закат буккаву, зума дугьаву ва бюхълай бухьурча хIаж баву». «ТIайлассар!» – увкуна ганал. Яла ганал увкуна: «Буси ттухь имандалия» – куну. Идавсил ﷺ увкуна: «Аллагьнайн ﷻ иман дишаву, малаиктурайн иман дишаву, Заннал гьан бувсса луттирдайн иман дишаву, Идавстурайн иман дишаву, Кьиямасса Кьинилийн иман дишаву, Кьадарданийн (чичрулийн) иман дишаву». «Ина тIайлану бувсунни!» – увкуна адиминал. Ялагу «Буси ттухь ИхIсандалия», – увкуна. Расулуллагьнал ﷺ жаваб дуллуна: «ИхIсан учайссар, дакIнихтуну эбадат даврийн, вина Аллагь ﷻ чIалачIисса куна, вин Аллагь ﷻ чIалай акъанугу, хIакьну Аллагьнан ﷻ ина мудан чIалачIиссара».

 

Ва хIадисрава бувчIлай бур ихIсан – диндалул шамулчинмур ттарцI душиву. Цамур куццуй учин, ихIсан – жуна Аллагь чIалай усса куна дакIнихтуну эбадат давури, чIалай акъанугу, гьарца жува буллалимур ва тIутIимур Заннан чIалай бушиву хъама къабивтун.

Гьарца бусурмансса инсаннан кIулссар Аллагьнан ﷻ гьарзат чIалай душиву, баллай бушиву, аммарив, ца-ца чIумал, цучIав акъасса кIанай жува цама инсаннал хьхьичI къадайсса тIуллу дуллан бикIару. Му тIул инсаннал хьхьичI дурссания, хъинну нач хьунссия, амма жува Аллагьная ﷻ нач къадурну, Заннал ﷻ аьзаврая нигьа къабувсун, инсантурая ва инсантурал мазрая нигьа бусару.

ИхIсан – Исламрал рухIри, дакIри, оьрмури. ИхIсандалул камил дувайссар Иман ва Ислам. Бусурманчу ухьурча Исламрал гьарца фарзру (буржру) биттур буллай: чак, закат, хIаж ва цаймигу, мунал дакIниву ихIсан дакъахьурча, эбадатраву рияъ (ккаккиялун дуллалаву) шаврил нигь дуссар. Цамур куццуй учин, дуллалисса эбадат Аллагьнахлуну ﷻ дувансса марцIсса нанижат дакъахьурча, ккаккиялун дуллан бюхъайссар. Мукунна имандалуву ихIсан дакъахьурча, инсан Аллагьнал хьхьичI нифакьравун (лажинлякъушиврувун) агьан бюхъай, мазрал тIутIимур дакIниву бакъанутIий.

ИхIсан дума цувалунигу, инсантурал дянивгу, мудан Аллагьнайн ﷻ мютIину икIайссар, мютIишиву дакъанура дурсса эбадатрая мюнпат къабикIайнутIий.

Бюхъайссарив инсаннаща мукунсса ихIсан дусса даражалийн иян? Буссарив мунийн жува биян бувайсса ххуллурду?

ИхIсандалул даражалийн ияншиврул инсаннан аьркинссар хьхьичIва-хьхьичI цалла дакIнивусса ххуй дакъасса хасиятирттая марцI хьун. ХIакьсса усттаз, щейх акъасса инсаннаща ми хасиятру цалла дакIниву кIул дуван, миннуя марцI хьун къабюхъайссар. Мунияту, гьарца инсаннан кIулну бикIан аьркинссар, марцIну эбадат дуллан хьуншиврул мунал уттавасса усттаз икIан аьркиншиву, цувагу му ххуллийх лавгсса ва му ххуллийсса циняв захIматшивуртту муриднан ккаккан дуван бюхъайсса.

МухIаммад Идавсил ﷺ увкуссар: «Кьиямасса Кьини гьарцаннахь цIуххинтIиссар цалва чурх ва дакI заралмуния дуруччаврия». Мунияту, инсаннал цалчинсса бурж – чурх ва дакI цIуллуну ядавур. Му цукун ядувайссарив лахьхьин буваншиврул Аллагь Тааьланал халкьунначIан 124 азара идавс гьан увссар, Адам идавсия байбивхьуну МухIаммадлуйн ﷺ бияннин.

Инсан ивкIукун, ганал чурх аьрщараву аьвну бухлаглай бур, рухIрив абадлий личIайссар, мури Кьиямасса Кьини Аллагьнал ﷻ хьхьичI дацIантIисса. Мунил марцIшиврийнур инсаннал Ахиратравусса хIал хIасул хьунтIисса.

Бунагьру чIяву хъанахъиссаксса, инсаннал дакI лухIи лаглай, рухIирал цIуцIавуртту гуж хъанай, марцIну ва дакIнихтуну эбадат дуван захIмат шайссар. Яла-яла нигьачIийсса ва хъин дуван захIматсса рухIирал цIуцIавурттугу вайри: гъибат-бугьтан, пахру-ххара, дакIхъуншиву, хIусудшиву, мяшшиву, нифакь, рияъ, ва цаймигу. Идавсил ﷺ хIадисраву бувсун бур, инсаннал аьмал цалчинмур ссавнияр лавай гьаз къашайшиву, дакIнихтуну, ихIсандалий, Аллагьнал ﷻ цIаний бувсса бакъахьурча. Вай цIуцIавурттал инсаннал хъинсса аьмаллу ччуччин бувайссар, Кьиямасса Кьини цичIав дакъа личIан бюхъайссар. Утти цири буван аьркинсса? Ми азарду цукунни хъин дувантIисса? Бюхъайссарив муъмичунаща цащара мий азардая хъин хьун?

Вай ялув кIицI ларгсса къашайшивурттая инсан хъин уван кумаг бувайсса Исламравусса элмулийн «таcаввуф», «тIарикьат» учайссар. Азарду хъин дувайсса духтуртурайн усттазтал, щейхтал, муршидтал учайссар. Мукунсса усттазталну бивкIссар Гъази-Гъумучатусса щейх Жамалуттин ва НицIавкIратусса Сайфуллагь-кьади Башларов. Миннава цалчинмагу жула МухIаммад Идавс ﷺ ивкIссар. Ганал увкуссар: «На ва дунияллийн тIайла увссара халкьуннал хасиятру, тIабиаьтру дакьин дуван». Кьиямасса Кьини дучIаннингу Аллагьнал ﷻ валийтурал – щейхтурал силсила (кьюкьа) дачинтIиссар.

ХIасил, тIарикьатралли инсан иян увантIисса ихIсандалул даражалийн.

2026-03-01 (Рамазан 1447 ш.) №3.


Зумаритавал кьини

Аллагь Тааьланал Зумаритавал кьини даврин савав – ахиратлул кьини дакIнин дагьаншиврулли. Мунингу учайссар Эдрал кьини, куну. Гьарца Эдрал кьини дуркIукун, дунияллий халкь кув ххарину, кув пашманну, кув ххуйсса канай, ххуйсса ларххун, кув оьккисса канай, оьккисса ларххун, кув бахьтта, кув...


ХIалал-хIараммунил баян

Аллагь Тааьланал дунияллий халкьуннан, дуллусса хъусру ризкьи-маэшат хIалалссагу дуссар, хIарамссагу дуссар. КIинниллагу дянивсса щак буссагу дуссар, мунийн «шубгьа» учайссар.   Шубгьа хъанахъиссар я хIалалшиву, я хIарамшиву чIявуминнаща личIий дуван къашайсса, цукунссарив кIул...


Ряхра зума

Шавваль – Рамазан зурул хъиривмур барзри. Му зурул цалчинмур кьини – Зума ритавал байрамрал кьини хъанахъиссар. Байрандалул кьини зума дугьангу къабучIиссар, хIарамссар. Мунил хъиривсса ряхва гьантлий дугьаву хъинссар, суннатссар.   Фаризасса зума дугьайсса Рамазан зурул хъирив...


Танмалшиву – щяйтIаннуя

Ххирасса дустал, къааьйкьинссара хIакьинусса кьини жува цинявппагу курчIил ясир бувну буру учирчагу.   Байбихьулий цIуххин ччива, цири му цурда карчI куну? ХъунмурчIин карчI тIун бикIай ци дунугу даву дуван къаччисса, ягу гъира бакъасса чIумал. Мукунсса чIумал инсан уссар лагма-ялттуминнахь...


ЩяйтIан бахIаймур

Бюхттулсса Аллагь тIий ур (мяъна): «Я Идавс, Кьуръан буклай айишиннин чIа уча Аллагьнахь, инава щяйтIаннуя уручча куну: «Аьузу би-Ллагьи мина-шшайтIани-р-раджим» увкуну, цилгу мяъна хъанахъисса – «на Аллагьнахь ﷻ чIа тIий ура щяйтIаннул оьсса тIуллая уручча тIий нава,...