МютIишиву ссаву дуссар

МютIишиву ссаву дуссар

Нитти-буттан дахьва хъинбала баву къагьассар, гайннал чулухунмай хIурмат бакъашивуну ккалли дуван бюхъаймургу дуллан къабучIиссар. Гай чIарав бусса чIумал оьрчIру иминшиву дуну бикIан аьркинссар. Гайннал хьхьичI лахъсса хъяхъаву дуллан, гай бавцIусса чIумал щябикIан, нач дакъасса куццуй утту бишин, гайннал хьхьичI янна ликлан къабучIиссар. Гай лавай бивзукун ягу бувххукун оьрчIругу лавай бизан аьркинссар. Гайннал къатлувун буххайни цал нузайн кьутI учаван аьркинссар, архIал нанисса чIумал гайннаяр хьхьичIун буклан къабучIиссар, чIарав чIу лахъ къабувайссар – вай гьарзад духхайссар нитти-буттаха хIурмат бавривун.

 

ЦукунчIав нитти-буттай аьй-бювкьу дуллан, ситтуйну гайннах буруглан, рязи бакъашиву ккаккан дуллан къабучIиссар. ХIадисраву увкуну бур: «Сси бивзун нитти-буттах уругайма гайннах вичIи къадишайма кунассар» (ад-ДарукьутIни).

Мужагьидлул увкуну бур: «Ппу арснан танмихI буван ччай ухьурча, оьрчIан къабучIиссар ганахун ахчилан. Нитти-буттал иттав урувгманал гайннал чулухуннай адав дакъашиву дурссар. Гайннан къаччан бикIан бувма – вичIи къадирхьума кунассар».

Нину-ппу чIарав бусса чIумал лавайсса чIунийну ихтилат буллан къабучIиссар. Гайнная бизар хьуну бушиву ккаккан буллан къааьркинссар, бувсса насихIат, маслихIат кьамул буван аьркинссар, бусаймургу куклуну, паракьатну бусайссар.

Аллагьнал увкуну бур (мяъна): «… Вила нину, бутта, ягу мий кIивагу хъунив хьуну бухьурча, миннахь «уф» тIисса махъ маучав, чIу лахъ мабувара, махъгу ххуйсса бакъа маучав». (сура «аль Исраъ», аят 23).

КIулну бикIан аьркинссар хъунив хьусса нину-ппу аьркинмунил щаллу баву – оьрчIал бурж бушиву, гайннан ус-лаххия, дуки-хIачIия оьрчIа́л ласлан аьркинссар. Гайннаща дукра дуван ягу занан захIмат хъанай бухьурча, оьрчIа́л буржри кумаг баву. Кумаг буллансса сант дакъахьурча, дукра дуллансса, янна шюшлансса, уруглансса инсан арцух угьан аьркинссар.

Хъунав хъуминнанни яла-яла аьркинсса кумаг баву, чIарав бацIаву. КIа аятравугу Аллагьнал ﷻ му чIун личIи дурссар, цанчирча хъунав хьуминнан хъинну цалвасса буллан захIмат хьуну, кумагчи аьркинну икIайнутIий.

Абу Гьурайрал бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ увкумур: «Хъунив хьусса нину, бутта, ягу ми кIивагу ккавксса, амма Алжаннавун къаувхсса инсаннансса кьюкIала ва баявуршиву». Цамур куццуй учин, хъунив хьусса нитти-буттаха хIурмат баву хьун аьркинссар инсан Алжаннавун уххаврил сававну.

ОьрчIа́л гьарца ишираву нитти-буттан кумаг буллан аьркинссар – цащава шаймур буллай. КIусса гьиву ларсун нанисса буттащал архIал арс ачIа ачаву лайкь бакъассар. Къатлувусса циняр давуртту ниттил дуван кьадитан къабучIиссар, оьрчIал цала янна-ус марцI даву, тахIни-кIичIу шюшаву, шану батIаву ва м. ц дуллан аьркинссар. Душнилгу ниттин кумаг буллан аьркинссар. Хъуними оьрчIал мюрщисса цала уссурваран ва ссурваран кумаг буллан, миннай аякьа дуван аьркинссар. Школалий, мадрасалуву ххуйну дуккаву – мугу хъанахъиссар нитти-буттал даража ва кьимат гьаз баву.

Бувсун бур Джагьим тIисса асхIабнал Идавсихь ﷺ увкушиву: «Я Аллагьнал Идавс ﷺ! На ура аьрххилийн уккансса пикри хьуну, мунил хIакъираву вищал маслихIат буван ччай уссияв». Идавсил ﷺ цIувххуну бур: «Вил нину сагъну дуссарив?». «Дуссар», - куну бур ганал. «Туну ина мунин кумаг буллай чIарав ацIу, Алжан мунил ччанналурча бусса!», - куну бур МухIаммад Идавсил ﷺ.

ОьрчIал буржри нитти-буттал кьимат, сий ялавай багьан къабитаву. Цайминнал минная оьсса махъ учинсса, аьй дувансса тIуллу дуллан къабучIиссар.

Ца чIумал Идавсил ﷺ увкуссар: «Цала нитти-буттая оьккисса махъ учаву – яла хъунимий бунагьирттавасса бунагьри». АсхIабтурал цIувххуссар: «Я Аллагьнал Идавс ﷺ, цала ниттияту ягу буттаяту оьккисса махъ щил учайссар, мукунсса инсантал бикIайссарив?» Идавсил ﷺ увкуссар: «БикIайссар – ца инсаннал таманал нитти-буттайн ссугру дуллай, таналгу ванал нитти-буттайн дуллай».

Чун-бунугу сапарданий буккан ччисса чIумал цалчин нитти-буттащал мушаввара, маслихIат буван аьркинссар, минная ихтияргу ларсун бачин аьркинссар.

Мукунма, ниттил ягу буттал оьвкусса чIумал гассят жаваб дулун аьркинссар, инава гъанну унугу, архну унугу.

Нину-ппу дунияллия лавгукун, гайннал васият биттур буван, гайннал дустуращал дусшиву дуван, гайннан ххирану бивкIми ххира хьун аьркинссар. ХIадисраву увкуну бур: «Нитти-буттан буван шайсса хъинбалардава яла ххуймур – гайннан ххирану бивкIминнащал дусшиву давур» (Муслим).

ОьрчIа́л аьркинссар нитти-буттал гьаттардийн зиярат буллан, гайннаха дуаь дуллан, бунагьру багъишла битаннав, цIими бишиннав тIун, рухIирдая цадакьа буллан. Идавсил ﷺ увкуну бур: «Инсан ивкIукун ганал циняв аьмаллу (тIуллу) къуртал шайссар, шанма личIаннин: бухлагаву дакъасса цадакьа, цала хъирив кьадиртсса халкьуннан мюнпатсса элму-кулшивуртту ва ганаха дуаь дуллалисса оьрчI» (Муслим).

ХIадисраву увкуну бур: «Алжаннаву инсан даражардайх лавай ачин антIиссар. Ганал цIуххинтIиссар: "Ссахлунур ттун ваксса чири?" "Вил арснал виха дурсса дуаьрттал цIанийри!" - учинтIиссар ганахь». (Ибн Мажагь).

Цамур хIадисраву увкуну бур: «Нитти-буттан зарал буллай ивкIсса инсан дакIнихтуну пашман хьуну, гай ливтIуну махъ Аллагьнайн дуаьртту дуллай, цIими бишаву чIа тIий ухьурча, мунал цIа Аллагьнал чичинтIиссар нитти-буттайн мютIийну бивкIминнавух» (Абу Давуд).

Жулва ва жула нитти-буттал дянивсса арардах бургарча, чIалантIиссар чIявуну гайннал тIимур сан къабуллай, ссанчIав ккалли бакъа бушиву, вичIи къадишайшиву. Аллагьнал ﷻ жува багъишла битаннав! Мукунсса хасият – хъунмасса бунагьри, чIявучин оьрчIа́н пикривагу къашай цала дуллалисса цаппара тIуллугу дагьайшиву нитти-буттах вичIи къадишавривун.

Абу Гьурайрал увкуну бур: «Ца инсан МухIаммад ИдавсичIан увкIун цIувххуна: «Ттул хIурмат ва аякьа цалчинна цалчин щинни лайкьсса?». Идавсил увкуна: «Вил ниттин!». «Хъирив щин?» - цIувххуна ганал. «Ялагу ниттин!», - увкуна Идавсил . «Ганил хъирив щинни?» - цIувхуна ялагу. «Ниттин!», - увкуна Идавсил . «Яла щин?» «Яла вила буттан!», - увкуна Расулуллагьнал » (Муслим).

 

Нитти-буттайн мютIи бакъашиву ссаву дуссар:

– Арс ягу душ бухьурча нитти-буттал кьимат ялавай буллай, гайннал мукъуяр цала махъ лавайну чIалай, цивппа гайннаяр авадансса, элму дусса бухьурча, дакI хъун дуллай.

– Арс ухьурча цайми инсантал (цува, щарсса, оьрчIру) нитти-буттаяр лавайну чIалай, гайннан ччимур нитти-буттан ччимурнияр хьхьичIун буккан буллай.

– Арс ягу душ бухьурча нитти-буттайн цIа увкуну оьвтIий, му хъанахъиссар миннал кьимат бакъашиву ва хIурмат къабаву.

Ниттихь ва буттахь махъ хъинсса уча, барчаллагьрай икIу, бусласимуних паракьатну вичIи диша, хIурмат бува.

Нитти-буттайн барчаллагьрай бикIаву бавхIуну буссар Аллагьнайн ﷻ щукру баврицIун. Аллагьнал ﷻ увкуссар (мяъна): «Ттуйн ва вила нитти буттайн щукру бува» (сура «Лукьман», аят 14).

Аллагьу Тааьланал жуйнма буюр бувну бур (мяъна): «Нитти-буттай цIими бува, укунсса дуаьгу дува: Я рабби, миннай рахIму бува, миннал на чIивисса чIумал на хъуна уллай ттуй рахIму бувсса кунма» (сура «Аль-Исраъ», аят 24).

Зува аькьлу бусса инсанталлу тIий бухьурча, нитти-буттал увкумур къабувну битаврия нигьа бувсун бикIи, му бунагьрал хIасил хъинну оьссар. Миннан зущава шайсса хъинбала бувара, цаппара хIаллава ми дунияллия гьан бюхъайссар, яла зу пашман хьунтIиссару, буван шаймур гай уттавану бунува къабувнутIий. Нитти-буттан хъинбала баву хъанахъиссар уздансса, ххаллилсса инсантурал лишан, мунийну бунагьру шюшайссар, оьрму бигьа шайссар, инсаннал хъирив ххуйсса цIа личIайссар.

Ца инсан МухIаммад ИдавсичIан ﷺ увкIун, хъа буван ччай ивкIун ур, на Аллагьнал ﷻ ххуллий талатаву дулланна, тIий. Идавс ﷺ ганахь цIухлан ивкIун ур: «Вил нину ягу бутта сагъну бурив?» «Гай кIиягу сагъну буссар», - куну бур ганал. «Аллагьнаяту винма чири хьуну ччай бурив?» - цIувххуну бур Идавсил ﷺ. «Бур», - дуллуну дур жаваб. Яла Идавсил ﷺ ганайн амру бувну бур: «Туну насуча, нитти-буттан хъинбаларду буллалу!» (Аль-Бухари, Муслим).

 

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Кьамулмур цадакьа

Цадакьа тIисса мукъул мяъна хъинну гьартассар: ванивун буххайссар фаризасса закат ва инсаннан ка-кумаг баву. Инсаннал цува АллагьначIан ﷻ гъан хьуншиврул цаманнан хъус дулаврин учайссар цадакьа (аьрабрай – «садакьа»). Диндалул аьлимтурал луттирдаву ва мукъуйну чIявучин ккаккан...


Яла хъинмур хъус...

34-мур бакI   Халкь хъинмунийн гьуз учин баву ва бунагьмуния буруччаву   Хъинмунийн кIункIу баву ва бунагьмуния буруччаву – хъинбаларду буллан буюр баву ва оьбала баврий къадагъа дишаву хъанахъиссар. Ибну Аьббаслул бувсун бур цала цIувххуну бивкIшиву МухIаммад Идавсихь ﷺ:...


Суал-жаваб

Щинавун оькьлакьисса инсан ккаккарча, га ххассал уваншиврул зума зия дуван бучIиссарив (щинавун ххяххарча майравух ягу кьацIливух щин духхан бюхъай)? Оьвкьуну нанисса инсан ххассал уваншиврул зума зия дуван ихтияр дуссар, ялунгума, чара бакъа ххассал уванмур буван аьркинссар. Амма мукун лирчIсса...


Идавстурал касмурду

Жула диндалин бувну, зузаву му так арцу лякъаву къаккаллиссар, Аллагьнайн ﷻ эбадат даврийнгу кIура даяйссар. ХIарамсса даву дурну ляркъусса хъусгу хIарамссар, мунил жула цинярда эбадатругу зия дувайссар. Жула хъус хIалалсса чIумал Заннал барачатгу бишайссар.   ХIалалсса касму ва пиша бушиву...


Цаппара хъуни бунагьру

Нитти-буттан аькьува дулаву Нитти-буттан зарал буван, къаччан бикIан буван я мазрайну, я канийну цукунчIав къабучIиссар. ХIатта, ми чапурну буну, цува бусурманну ухьурчагу, миннай рахIму-цIими, хIурмат буван, хъун буван, хъинмала буван, ябуван оьрчIай ялувссар. Нитти-буттан аькьува дулайсса...