Заннайн мютIисса кулпат
Кулпатрал оьрмулуву хъунмасса кIану бугьлагьиссар ласнал ва щарссанил дянивсса дакьаврил (гармониялул). Мунил хъунмур биялагу хъаннихьри. Ва макьалалуву бусанну цаппара маслихIатру, кулпат дакьаврил хIалданийн бучIан баву бигьа дуллалисса, цанчирча, мукунсса кулпатраву паракьатшиву, рахIатшиву ва талихI хIасул шайссар.
ХьхьичIва-хьхьичI дакIнин бутан багьлай бур хъамитайпалунсса Алжаннул кIула – мунил лас ушиву. Алжангу – салихIминнал къаттари. СалихIсса хъаннил хIакъираву Аллагьу Тааьланал увкуну бур Кьуръандалуву (мяъна): «СалихIсса хъами мютIиссар Заннайн ва цала ласваврайн. Гай чIарав бакъасса чIумалгу Аллагьнал ﷻ буюр бувсса куццуй цала цивппа бурувччуну бикIайссар» («Ан-Ниса» тIисса суралул 34-мур аят).
МухIаммад Идавсилгу ﷺ увкуну бур: «Хъамитайпалул кьинилун ххюва чак булларча, зума дугьларча (Рамазан зуруй), цила мяърипат (марцIшиву) дуруччирча, ласнайнгу мютIину бухьурча, мунихь учинтIиссар: «Бухху Алжаннавун винма ччими къапурдавух» (АхIмад).
Цамур хIадисраву бувсун бур ца хъамитайпалул Идавсил ﷺ хьхьичI цила ласнал цIа кIицI ларгсса чIумал, ганал укунсса махъру увкушиву: «Ласнал хьхьичIсса вила тагьарданух къулагъас дува, цанчирча мунил биялалийнура ина Алжаннавун ягу Дужжагьравун буххантIисса» (АхIмад, Насаи, ХIаким, Байгьакьи, ТIабарани).
Цукунни Заннал рязишиву тIалав дуван ччисса хъамитайпалул цила лас хъин итан аьркинсса?
- Заннащалсса дахIаву цIакь даву.
Жунма яла агьаммур Заннащалсса дахIавури. Инсаннал талихI Аллагьнал ﷻ бавзуссар Цала ва лагънал дянивсса арардащал. Жула дакIниву иман ва Аллагьнахасса ﷻ ччаву кьянкьассаксса, жува мукссава ЗанначIан гъанссару, чIявусса халкьуннан жува ххирагу хьунтIиссару. Мунияту, ласнал дакIниву зухарасса ччаву къалещаншиврул зулами дакIру Заннахсса ччаврин тIитIин дувара, зула кулпатран талихI ва рахIатшиву нясив дуваннав тIий дуаьртту дуллалияра.
- Лас ххирашиву.
Ччаву – кIикъянцIасса асарди. Вил дакIниву ласнахсса ччаву дакъахьурча, му ччаву загьир къадулларча – адиминал чулухату вихрасса ччаврих ялугьлагьавугу къатIайлассар. Дякъиву гъелишиву хIасул къашайссар. Мунияту хIарачат буллали ччя-ччяни зула тIуллайну ва мукъурттийну ласнан ччаву ккаккан дуллан.
- ХIурмат бушиву
Заннал арамтал ва хъами ляхъан бувну бур цанна-цанна лайкьсса хасшивурттащал, цайвасса буржру ва жаваблувшиву ххуйну дачин дулланшиврул. Муниятур адимина кулпатрал бакIчину икIан аьркинсса, жаваблувшиву мунайри дусса. Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Арамтал – хъанний аякьа дуваймири, цанчирча, Аллагьнал ﷻ цавайннан вайминнаяр ларайшиву (хьхьичIуншиву) дуллуссар, цала хъус харж дувайминугу бувссар» («Ан-Нисаъ» тIисса суралул 34-мур аят).
МухIаммад Идавсил ﷺ увкуссар: «Зу циняв хIухчалт кунмассару, гьарцаманая цIуххаву дикIантIиссар цала ттурзандалух. Лас – кулпатрал хIухчу кунассар, гайннахлу жаваб дуллалиссар» (Аль-Бухари).
Мунияту щарссанил буржри ласнайн мютIину оьрму бутлатаву. Миккури му Заннал дирхьусса низамран лайкьну къуццу тIунтIисса, хIакьсса бусурман хъамитайпа кунма.
ХIурмат бакъахьурча, мютIи-шивугу къадикIайссар. Ласнал чулиннайсса адав дакъашиврул сукку дувайссар къалмакъаллу. Мунин бувну, щарссанин къабучIиссар ласнащал бясру буллан, чIу лахъ буллан, ласнал махъ кьюкьин буллан.
- ЧIарав бацIаву.
«Зул хъами – зул лаххияри, зугу гайннал лаххияру», - увкуну бур Кьуръандалул «Аль-Бакьара» тIисса суралул 187-мур аятраву. Ва аятрайн бувну, аьлимтурал хIукму бувну бур ласнал ва щарссанил мудан куннал куннан кумаг буллан, чIарав бацIлан аьркиншиву – дунияллул ва диндалул иширттаву.
Идавсил ﷺ увкуну бур: «Барачат бишиннав хьхьувай чак буван изайсса адиминай, цала щарссагу дизан дувайсса. Дизан ччай дакъахьурча, ганил лажиндарайн щинал кIунтIру бивчуну чантI учин дувайсса» (АхIмад, Абу Давуд). Укуннасса дуаь дурну дур Идавсил ﷺ хьхьуниву чак буван цила лас чантI учин увайсса хъамитайпалухагу.
Адиминан щарссания кумаг-кабакьаву чIаларча, цалагу хIарачат бувантIиссар щарссанил чIарав ацIлан.
- Ласнайн барчаллагьрай бикIаву.
«Халкьуннайн барчаллагьрай акъаманал Аллагьнайнгу ﷻ щукру къабувайссар», - увкуну бур МухIаммад Идавсиясса ﷺ хIадисраву (АхIмад, Тирмизи). Вай мукъурттиву ишара дурну дур жунма хъинбала бувминнайн барчаллагьрай бикIаврил агьамшиврийн. Цамур хIадисраву тIий бур: «Цила аьркиншивуртту щаллу дуллалисса ласнахь барчаллагь къаучайсса хъамитайпалух Аллагь ﷻ цIимилийну къауругантIиссар» (Аль-ХIаким, Байгьакьи).
Кулпат щаллу буван адиминал бивхьусса захIматрайн барчаллагьрай бикIияра, ласнал мунин лахъсса кьимат бивщуну, дакI зул чулухуннай кIура даен дувантIиссар.