ОьрчIащалсса арарду
Оьрмулул гьарица ишираву тIайлану къуццу тIунсса куц, хIатта оьрчIру цукун тарбия буллан аьркинссарив буслай бур Исламрал диндалул кьануннаву. ОьрчIру хъунасса Аллагьнал жунма буллусса яла багьлул лаваймур талихI-тирханнур. Аллагьнал жуйнма аманат бувсса оьрчIру хъуни бавриву жуйра хъуннасса жаваблувшиву дирхьуну дуссар. Цукунсса, ци кьануннайн бувнур тарбия буллан аьркинсса оьрчIру?
ОьрчIащалсса арардал цаппарасса тIалавшиннарду:
1. Ххирассар оьрчIру, махъ бакъа.
МухIаммад Идавсил ﷺ цала душнил оьрчI ХIасан, ттюнгъа-ххира уллай хъарайн лахъан увну увкуну бур: «Я, Аллагь, ттун ва (ХIасан) хъинну ххирар, Вингу ххирану личIаннав ва!» (Бухари).
Ца хIадисраву увкуну бур: «Идавсищал кьатIуппай бувксса инсантуран ккавккун ур ХIусайн кIичIираву тIуркIу тIий. Идавсил ﷺ хьхьичIунайгу хьуну, кару тIиртIуну дур ХIусайн угьан. ХIусайн тIурча шадну тиху-шихунай лечлан ивкIун ур. Идавсил ﷺ му угьанцIакул хъяхъигу увну, лечлачи увну ивкIун ур. ХIусайн цахьхьуна иривну махъ, ца ка мунал лунттубакIрай дирхьуну гамуних бакIрайх кахгу тIий увкуну бур: «ХIусайн – ттул ца бутIар, нагу – ванал ца бутIара. ХIусайн ххирами Аллагьнангу ﷻ ххирану битаннав» (Ибн Маджах).
2. ОьрчIащал ххишала бакъа дакI цIимину бикIаван аьркинссар.
ХIадисраву бувсуну бур: «МухIаммад Идавсил ﷺ аль-Акьра ибн ХIабис Тамимил чIарав щяивкIсса чIумал ппай увкуну, ххира увну ур аль-ХIасан ибн Аьли. Аль-Акьрал увкуну бур: «Ттул 10 оьрчI буссар, амма на ми ппай увкуну, цалвагу ххира къабувссар». Идавсил ﷺ мунахгу урувгун увкуну бур: «Цайминнал чулухунмай дакI-цIими бакъасса инсаннан, цала чулухунмайссагу цIимилух ялугьлан къааьркинссар» (Бухари).
Идавсил ﷺ увкуну бур: «Цала оьрчIал чулухунмай дакI-цIими бакъасса, оьрмулул хъуниминнал хIурмат-кьимат бакъасса инсантал, ми жуятува бакъамири» (Тирмизи).
3. ТIайламур бацIан баврил ялув бацIаву.
МухIаммад Идавсил ﷺ увкуну бур: «Зула оьрчIащал так тIайламур бацIан баврил хIакъираву бакъасса къуццу мабари» (Насаи).
Ан-Нуъман ибн Башир буслай ивкIур ур, цува цала буттал ИдавсичIан ﷺ цанна дурсса бахшиш ккаккан дуван увцуну ивкIсса куц. МухIаммад Идавсил ﷺ цIувххуну бур буттахь: «Вил цаймигу оьрчIру буссарив?», – куну. Буттал жаваб дуллуну дур: «Буссар», – куну. Идавсил ﷺ цIунилгу цIувххуну бур: «Туну ина циняв оьрчIан дував мукунсса бахшишру?» – куну. Буттал жаваб дуллуну дур: «Къадував», – куну. Идавсил ﷺ куну бур: «Му инара дурсса тIайладакъашиврул бара шаву ттуяту яла гьан бува!», – куну ( Муслим).
4. ОьрчIащал ссавур.
Анаслул бувсун бур: «На 10 шинай МухIаммад Идавсил ﷺ къуллугърай ивкIссара, цуппа цал ттун муная къабавссар: «Инагу мукун циван бував?», ягу ци дунугу къадурсса, дуван къавхьусса чIумал: «Ина му даву циван къадував?», – куну (Бухари, Муслим).
Абу КьатIадал бувсун бур: «Ттун ккавкссар Идавсил ﷺ душнил Зайнаблул душ Умаматгу хъачIрай бивтуну, Идавс ﷺ халкьуннащал жяматраву чак буллай, Заннайн лаизлай ивкIсса куц. Сужда буллалини мунал душ щяв бишайва, яла цIуницIа хъарай бивтуну эбадат дуллан икIайва» (Бухари).
5. ОьрчIру тIайла бацIан буллан аьркинссар.
Лукьманнул цала арснайн аманат бувну бивкIссар: «Я, ттул арс! Аллагьнал ﷻ чIарав цама зал ацIан маувара, му (ширк) – хъуннасса тIайладакъашивур» (31:13).
«Я, ттул арс! Буллалу чакру, буллаллу хъинбалартту, къадагъа диша танмихIрайн уцинтIимуний ва ссавурданий кьамул бува вила бакIрачIан бувкIмур» (31:17).
МухIаммад Идавсил ﷺ увкуну бур: «Амру бувара зула оьрчIайн 7-лла шиная тинмай чакру буллалияра тIий, 10 шинава тихунмай танмихIру буллалияра миннал чакру лях кьабивтун тIий ва утту бишин бувайни, ми личIи-личIину бишин бувара (10 шиная тинмайсса оьрчIру)» (Абу Дауд).
МухIаммад Идавсил ﷺ учайсса бивкIссар: «Буттал цала арснан дурсса яла ххаллилмур бахшиш хъанахъиссар ххуйсса кIулшивуртту ва тарбия дулаву» (Тирмизи).
6. Жаваблувну бикIан аьркинссар оьрчIал ялув.
Идавсил ﷺ увкуну бур: «Гьарица инсан хIухчур ва цала ябуллалисса оьрчIал, кулпатрал жаваблувшивугу дулун буржлувссар. Цума ухьурчангу бакIчигу цала каялувшиву дуллалисса инсантурал жаваблувшиву дулун, ми тIайласса ххуллийн бичин буржлувссар. Жувагу, жула ичIува жаваблувссару кулпатру цимурцаннуя буруччин» (Бухари).
7. Аьркинссар оьрчIащал бялахълан ва ми бяйххин буллан.
МахIмуд ибн ар-Рабил ﷺ увкуну бур: «Ттун дакIний бур ттунна 5-ра шин дусса чIумал, Идавсил ﷺ бадралува кьункьу бувцIуну, ттула лажиндарайн щин пурх увкусса куц» (Бухари).
Ца ппурттуву щиннив ккавккун бур Идавсил ﷺ ХIасан цала хъачIунттай щяивтсса куц. Яла му инсаннал увкуну бур: «ХIасан, вил хъинсса чу бур». Мунингу жаваб дуллуну дур Идавсил ﷺ цалла: «Уругу цал, чай щяивкIсса бурттигьу цукунсса урив!», – куну.
8. ОьрчIахь щялмахъ бусан къабучIиссар.
МухIаммад Идавсил ﷺ увкуну бур: «ОьрчIахь ци дунугу дулунна, ягу дуванна увкуну къадурма – щялмахъчинан ккаллиссар» (АхIмад).
Идавсил ﷺ аманат бур оьрчIащал иминну, ссавурданий ва хIурматрай бикIаву.
Я, Аллагь, дулуннав жухьхьуннагу каши-кьудрат исламрал кьануннай оьрчIан тарбия дуллансса.