ЦIунилгу школалийн: нитти-буттахъансса маслихIатру

ОьрчIру хъуни баву – ца чулуха захIматсса ва жаваблувшиву хъуннасса, вамур чулухагу ххарисса даву дур. Гьарцагу инсаннан ччиссар цала оьрчI-душ талихIрайн бувккун, дурккусса инсан хьуну. Аммарив чIявуминнан мукунсса хьуншиврул ци бан аьркинссарив кIулну къабикIай. На хIадур бував дуклаки оьрчIру тарбия баврил луттирдавасса цаппара маслихIатру, цIусса дуккаврил шин дайдишаврин хас бувну.
• КIюрххил оьрчIру шания бизан булувара паракьатну, кIутIу-хъит къабуллай. Дарсирайн аьркинмур лахьхьура хIадур дурну дакъахьурчагу, дахьа шания чантI увкусса оьрчIайн гьужумру мабулларди.
• Анавар буккан маулларди. Мюрщисса оьрчIаща къашайссар жущава кунма чIумул хъирив бацIан, му масала нитти-буттал цайнма ласун аьркинссар.
• КIюрххилсса дукан къабувну оьрчIру школданийн гьан мабувари. Ккашилну бухьурча, учительнал бусласимуних куртIну къулагъас дуван захIматссар.
• Шаппату тIайла буккайни «ява хIакьину кIива маласав», «учитель ттучIан оьвтIутIи маував» тIий гайннаву школалухсса гъира лещан мабувари. БучIиссар учин «ттул умуд бур ина хIакьину ххуйсса кьимат лавсун жу ххари бувансса» ва м.ц.
• Лахьхьин бувара оьрчIан дарсирдах, школалух, учительтурах хIурмат бикIан аьркиншиву. Учительнал дурмур зунна ххуй къадизарчагу, оьрчIан кIул мабувари.
• Школалия шавай зана шайхтува «хIакьину ци ласав?», «учитель рязину ияв?» тIий, куннил хъирив ку ттуршва суал мабулларди. Итияра янна даххана дуван, ахттайнсса дукан, яла паракьатну ихтилат бувара «хIакьину вин ци лавхьхьур, цIусса ци кIул хьур?» тIисса суаллу буллай байбивхьуну. Аммарив оьрчI цува ххарину, анаварну цала лавсъсса кьиматрая бусан ччай ухьурча, мунах гацIана къулагъас дуван, вичIи дишин, цIа дуван аьркинссар.
• ОьрчIай аьй хьуну духьурча, учительнал ва архIал дуклакисса оьрчIал хьхьичI дяъви мабувари. Учительнащалсса ихтилатру оьрчIан къабаянну бувну хъинссар.
• Оьккисса кьимат ласурча, дяъван, аттан къабучIиссар, оьрчIан ччиссар нитти-буттал хьхьичI ххуйману чIалан. Мунияту, чIявуну дяъварча, щялмахъру бусаврихун вардиш хьун бюхъайссар.
• Ххуйсса тIул дуварча, ххуйсса кьимат ласурча, цIа дурну, ххира увну, сайки чIири-кьирисса байран дурну, оьрчIру ххари булларча хъинссар.
• Дарсирдая шаппай бувкIсса оьрчIру чансса хIаллай бигьалаган битан аьркинссар, бучIаннинма гужирай дарсирдах щябитлан къабучIиссар. Амма шардай дуллумур хъиннура махънин дитавугу къахъинссар. Дарсру дуван яла хъинмур, оьрчIал бигьану вив ласаймур чIун – ахттакьунмай ссят 3-нния 5-ра хьуннин дикIайссар.
• Шардай дуллусса дарсру чIярусса духьурча, школалий кунна «перемена» дурну хъинссар. Масала, 20 минутIрай дарс дуллай, 10-15 минутIрай «перемена» дурну, лавай ивзун, тинай-шинай сукку хьуну хъинссар.
• Дарсру лахьлахьисса чIумал хъиннува ялун мабагьари. Итияра цала бакI зузи бувну лахьхьин. Амма ци-бунугу къабувчIлачIисса, зула кумаг аьркин хъанахъисса иш чIалай бухьурча, аьй къадурну, рахIатну бувчIин бувара.
• Шарда дарс лахьхьин оьрчIру рахIатну щябикIансса сант щаллу дуван аьркинссар. Микку-тиккун багьну ягу щяв щябивкIун, чанигу чансса кIанай лахьлай битан къабучIиссар. Стол хъиннува лахъсса бухьурча, лув бивхьусса кIанттуй зад дирхьуну лахъ буван аьркинссар.
• Дарсру дуллалисса чIумал цичIав дахчилай дитан къабучIиссар: телевизор лещайссар, столдания игрушкарду дукьайссар, чIарав цайми оьрчIру тIуркIу тIий къабитайссар.
• ОьрчIащалсса гъалгъалуву шартIру дихьлан анавар мабуккари. «Ина дарсру къадарча, на вин ччисса зад къадулунна» – укунсса махъру оьрчIру тарбия бавриву ишла къабуварча хъинссар. Цамур куццуй учин шайссар: «Ина дарсру лахьхьайхту, на вин нацIу-кьацIу дулунна…», «Кару-ччаннугу шювшуну утту ишайхту, на вихь магьа бусанна…».
• Чара бакъа гьарца кьини чанна-чанну дачIиссятрал мутталий зула давуртту, телевизор, телефон тиннай дуркьун, так оьрчIалсса буллан аьркинссар. Му чIун оьрчIан гъира бумур буллай гьан дувайссар: бялахълай, игрукардащал тIуркIу тIий, гайз буллай, ттуплий буклай ва м.ц.
• Зула оьрчIан лахьхьин бувара цащала дуклакиминнащал дусшиву дуван. Гайннайн зуннийнма хъамалу оьвтIий, зулами гайнначIан гьан буллай, хIалану битияра.
• Кулпатраву щалла къулагъас оьрчIах дикIангу къабучIиссар. Гьарцаннан личIи дувайссар гьарца кьини дуллан аьркинсса мюрщисса дунугу шардасса давуртту, бигарду: ниттин кумаг баву, хъуниминнал мюрщиминнай аякьа даву ва цаймигу.
Аллагьнал ﷻ кабакьиннав!