Тарбиялул кюру
Исламраву хъуннасса къулагъасрайн лавсун буссар ташу баврил масъала, хаснува балугъравун бивсса, кулпат буван хIадурсса инсантал анавар буккан баву ххуйчулий ккаккан бувну бур. Кулпат буван хIадурсса инсан, яни му хъанахъиссар ташулул захIматшивурттах къаурувгун, цала кулпат ябуван ва буруччин хIадурсса ният дусса инсан. Цанчирча, ташу бувсса инсан арх уцлациссар къадагъа дирхьусса чIявусса иширттая, чил хъамитайпалух я битаврия, хъяврин шаврия.
Жагьилтурахь насихIат бусаву мурадрай МухIаммад Идавсил ﷺ увкуну бур: «Да жагьилтал! Зул дянив кулпат буван кьудрат дусса бухьурчан, бувара ташу, муниллу зу буруччинтIисса бунагьру баврия. Ташу буван каши-кьудрат дакъаминнал зумарду дургьуну хъинссар, мукунсса чIумал инсан рахIатну ва паракьатну икIайссар».
Вай мукъурттил тасттикь буллай бур кулпат баврийну, инсан бунагьру баврия, хъяврин шаврия уручлай ушиву.
Мукунма, Идавсил ﷺ увкуну бур: «Да бусурманнал агьлуй! Зул душру мурхьирдай бивсса ахъулссаннуха лахьлахьиссар. Бивну махъ ахъ батIин аьркинссар мугьлат бакъа, цанчирча бургъил, ягу цаймигу тIабиаьтрал иширттайну ахъ лиян най буну тIий. Зула душру бивну махъ мугьлат бакъа щар буллан аьркинссар: я чIал къабувну, я ччя къабувну. Агана, щар булун чIал буварчан, гихунмайсса бунагьру баврил тахсиркарталгу зу хъанахъиссару. Цанчирча, инсаннан тIабиаьтрал дуллусса цинярдагу тIалавшиннарду паракьат дуван аьркинну дуну тIий».
Цамур хIадисраву увкуну бур: «Агана, зучIанма букIлай бухьурчан зунна кьамулсса дин ва тIул-тIабиаьт дусса инсантал, рязий шияра миннан зулва душру булун. Нажагьлий, мукунсса кьануннайн зува къаршину буккарча, аьрщарайх сситтулсса оьхIалшивуртту ппив хъанай дайдишайссар».
Вай хIадисиртталгу исват буллай бур, ташу баврийну инсантал чIярусса ххуй дакъасса тIул-тIабиаьтирттая, бунагьру баврия буручлай бушиву.
Бусурман магьар бивхьуну, кулпат баву – му Бюхттулсса Заннал хьхьичI зуйва ялув бувсса бурж ва МухIаммад Идавсил ﷺ сунна щаллу бавур.
- Инсаннан тIабиаьтрал дуллусса тIалавшиннарду паракьат даврийнур инсаниятрал наслу бухкъалагайсса. Кулпат баврил агьаммур мурадгу хъанахъиссар оьрчIру баву. ОьрчIру бувну махъ нитти-буттал ялун бияйсса мархIаматру:
а) Аллагь ﷻ рязий шайссар ва дунияллул неъматру булайссар, оьрчIру бувансса ниятрай кулпат сакин бувминнан, цанчирча – му Аллагьнан ﷻ кьамулсса ва аьрщарай инсантурал оьрму лахъи бувайсса даврин ккаллину дуну тIий.
б) Идавсин ﷺ ххираминнаву буссар, мунал уммат чIяву буллай бивкIмину хъанай бунутIий.
в) Нину-ппу дунияллия лавгун махъ, оьрчIал дуллалисса дуаьртту рахIму-цIимилий Аллагьнал ﷻ кьамул даву.
г) ЧIивисса оьрмулуву, мюрщину бунува дунияллия лавгсса оьрчIру ахиратраву нитти-буттал махъ бацIайссар, шафааьт бувайссар. Мунийн мукIруну бикIаншиврул нитти-буттал Заннал кьадарданийн щукру бувну, ссавурданий кьамул буван аьркинссар. Мунил хIакъираву МухIаммад Идавсил ﷺ увкуну бур: «МукIруну бикIияра зула оьрчIал зува Алжаннавун буциншиврий».
Идавсил ﷺ бувсун бур, Кьиямасса кьини цинявппа мюрщину бунува ливтIусса оьрчIру цачIун бавтIуну бикIантIишиву хIисаб-суаллу буллалисса кIанттай. Малаиктурал оьрчIру ка дургьуну Алжаннавун буцлацини, ми къабухлай къапулучIа бацIантIиссар. Миннахь учинтIиссар, зуяту цукунчIавсса жаваблувшиву дакъассар, буххияра Алжаннавун куну. Миннал цIуххинтIиссар, жул нину-ппу чув бур, куну. Малаиктурал учинтIиссар, зул нитти-буттай бунагьру бур, миннал дунияллий цалла дурсса гьарица даврин Аллагьнал ﷻ хьхьичI жаваб дулунсса чIун дуркIссар куну. Му чIумал, нигьа бувсъсса оьрчIру Алжаннул къапурдал хьхьичI аьтIий, вав-шав тIунтIиссар. Аллагьнал ﷻ цIуххинтIиссар, ци сававрайри оьрчIру аьтIисса куну. Мунахь жаваб дулунтIиссар, бусурманнал оьрчIру бур нину-ппу бакъа Алжаннавун къабухханну тIий. Аллагьнал ﷻ амру бувантIиссар, оьрчIащал нину-ппугу Алжаннавун тIайла буккияра куну.
Кулпатраву оьрчI бувсса чIун – му чIярусса тIалавшиннарду биттур дуван аьркинсса, хъуннасса жаваблувшиву бакIрайн ларсъсса, оьрмулул ца яла агьаммур бутIа байбивхьусса чIунни. Кулпатрал дянив оьрчI ляхъаву – му нитти-буттал яла хъунмур талихIри.
НахIакьдан бакъар Идавсил ﷺ увкусса, оьрчIру бусса кулпатравур барачат бусса, чIявусса оьрчIру буссаксса барачатгу гьарзасса бикIайссар. Кулпатраву циксса чIявусса оьрчIру бурив, муксса бигьассар миннан тарбия дулунгу. Аллагь Тааьланал оьрчIаха аякьа дуллалисса нину-ппу хъинбала-хъиншивурттайну ххари бувайссар. Агана оьрчIан дагьайсса куццуйсса тарбия къадуллуну, ххуттава бувккун, оьрчIал тахсикаршивуртту дурну духьурчан, бунагьру бияйссар оьрчIан бакъассагу миннал нитти-буттангу. Нитти-буттал хъуннасса къулагъас дуллан аьркинссар оьрчIру тарбия баврих, ми тIайлану тарбия баврия хъар хъанахъиссар ва дунияллийсса ва ахиратравусса нитти-буттал талихI.
- Кулпатравур щаллу шай-сса инсан ялапар хьунсса тIалавшиннардал масъалартту. Исламраву инсаннал ялапаршиннарал тIалавшиннарду тIайлану щаллу даврий аьй-бювкьу къадайссар, ялунгума ми мубараксса иширттан ккалли бувайссар. Мунийну инсан щяйтIаннуя урувччуну икIайссар, аьркин бакъамур итталун къабагьаврия, оьккисса тIул итххяххан къаритаврия мюхчан увайссар. МуницIунма бавхIуну, Исламрал тIалав буллай бур инсан цала цува увгьуну, тIалавшиннарду кьаралданий ишла дуллалаву.
- Ташулул бур психологиялул кунмасса тIилисин, кIива инсаннал дянив нахIу-хIалимсса арарду хIасул дувайсса, дин-иман цIакь дувайсса.
- Кулпат баврийну, арамтуннан чан хъанахъиссар ичIаллил къайгъурдан харж дуллай бивкIсса чIун (дукра даву, къатта лакьаву, янна шюшаву ва м.ц.), хъаннил ялатугу лагайссар ужагъраву ишла дувансса арцу лякъаврил къайгъурду.
- Так кулпат бувну махъри инсаннаща тIабиаьтрал дуллусса чурххал тIалавшиннарду рахIат дуван бюхъайсса. Балугъравун ивсса инсан уссар цува ччан хьусса ва цанма ххуй бивзусса хъамитайпалух ччаву дуван хIадурну. Мукунсса ппурттуву инсан уссар ччяни эшкьи дуллай, анавар увккун пашман хъанай, ялагу цIуницIа цайминнух луглай.
ЧIявуми инсантал жагьилний багьа бакъасса цалла чIун дузрайн къадурксса эшкьи-ччаврин харж дуллай, нервардацIа хъанай, ахиргу цучIав кьамул къавхьуну, хар-хавар бакъанма хъунав шаву ялун дирну, кулпатругу къабувну цивппалу ливчIун лякъай. Миннаща тIурча бюхълай бивкIссар цала дакIнил лавсъсса кулпатращал маз лявкъуну, куннан кув бувчIлай, иминну оьрму бутлан. Исламрал кьануннайн бувну хIасул бувсса кулпатрал инсан талихIрайн уккан увну, ххарину оьрму бутлати увайссар. Укун сакин бувсса кулпатирттаву цIакь хъанахъиссар талихIрайн, барачатрайн ва тIайлабацIулийн хьул бихьлахьисса вихшала.
Мунийн бувну, ччаву – му инсаннал рувхIанийсса тIалавшиннар, цурдагу так кулпатраву ласнал ва щарнил дянив дакъа дузрайн къадуккайсса.
ХъунмурчIин ташулийн бувнур, инсан цала «напсилуйн», гьавасрайн данди авцIуну, цайвасса буржру биттур буллай, кулпатран ва оьрчIан тарбия дуллай, ми тIайласса диндалул ххуллийх бачин буван хIарачат буллалисса.
Исламраву ташу баву арамтуран бакъассагу, ялув буллай бур хъамитайпалунгу. Гьарицаннан ккаккан дурну дур цалла цалла хьхьичI биттур дуван аьркинсса тIалавшиннарду.
Хъунанал чулухунмайсса хIурмат баву ва мюрщиминнаха аякьа даву кулпатравар дайдишин аьркинсса. Кулпат – му ччаврил ва тарбиялул цалчинмур бакIщаращир. Укунсса бур Исламраву ташу баврил чулухунмайсса бургаву.