Ттизаманнул оьрчIал тIуркIурду
Ттизаманнул оьрчIал тIуркIурду
ДуркIунни гъи – дуклаки оьрчIан тархъансса, тяхъасса шанма барз. Аммарив, махIатталну чIаларчагу, цаппара оьрчIан вай гъинтнил гьантри шай дуснакьрал гьантрину. УрцIалла кьинилул мутталий жулва оьрчIру бургъилу, гьавалий бялахълан къабикIайча, вай-файрал ясиртал хьуну, кьинибархан компьютерданул, планшетрал, телефондалул хьхьичI, дазу-ахир дакъасса тIуркIурдай буклай, соцсетирдавун бувххун, видеорду ххал дуллай батIи къабуккай.
ЦIанасса оьрчIан къаххирар цала буттахъал ва ниттихъал мюрщиний дуллай бивкIмуниха зун: луттирду ккалан, къатIув тIуркIу тIун, ттуплий, лабикIурттай, лихъу-бугьурдай буклан ва м.ц. Жулвами оьрчIру цамур дунияллий хъуни хъанай бур. Жуламур оьрчIшиву дия личIисса: сайки мультикру так цинна ккаккан дурсса чIумал дикIайва, компьютерданул тIуркIурду макIравагу къаккакканссия.
Вай гьарзад дунугу, хIакьину оьрчIру бур бизар хъанай, ссавучIав ххаришиву къаляхълай.
«КъабучIиссар!»
Жува буру яхъанай оьрчIан дакIнин багьмур нитти-буттахъал гассят биттур буллалисса заманнаву. «ТтучIа къадиркIмур ттул оьрчIачIа дикIуча!» – учай цавайннал. Вайминнан ччай бакъар оьрчIал ттюнгъашивурттах вичIи дихьлан: «Ттун цIусса игрушка ччай дур!» - «ЦIана ласунна». «На ккашил хьунна!» - «ЦIана кафелувун гьанну». «Дадай, на бизар хъанай ура!» - «Ма ласи ттул телефон». Ва куццуйсса бур хIакьинусса нитти-буттахъал цала оьрчIащалсса арарду. Психологтурал дюъ дихьлай бур мукунсса тарбиялия оьрчIансса зарал хъунмасса бушиву. Гайннан къалахьхьайссар ссавур дуван, анавар къабувккун цала мурадрайн биян, оьрмулуву хьуна дакьлакьисса захIматшивурттайн данди бацIан. Мукунсса оьрчIан захIматссар школалийн аьдат хьун, цанчирча, гикку гайннан дакIнин багьмур мугьлат бакъа биттур буллалима акъанутIий.
Оьрму – байран
Бачияра дакIнин бутанну 90-ку шиннардий оьрчIансса байранну цукун гьан дайссия. Шаппа супралухун дусталгу бавтIун, чяйлухун тортгу бувкуну, оьрчIал цала ляхъан бувсса тIуркIурдай, бяст-ччаллай буклай. ЦIана тIурча, бугьлай бур кафе-ресторанну ягу оьрчIал клубру, тIитIлай бур авурсса супрарду, ласлай бур ххирасса бахшишру, шарду, ляличIисса лаххия. Каши дакъамигу бур цайминнаяр махъун багьан къаччай, махъра-махъсса кIапIикI харж дурну цаламиннангу уздансса байранну дуллай. Мукунсса тагьарданин аьдат хьусса оьрчIан хъунисса байраннаву ляличIисса цичIав чIалай дакъар, чара бакъасса зад кунна ккалли дуллай бур. Мунищалва архIал цIанасса оьрчIру арх буллай бур ичIаллил давурттая. Шаппа кушу буллали баву ца зулму кунма ккалли буллалимигу бур. Къатлувусса давурттая байбивхьунурхха оьрчIан лахьхьайсса жаваблувшиву, кIул шайссар оьрмулувусса циняр давуртту тяхъасса къадикIайшиву.
Мюрщину бунува итххяххан баву
Нину-ппу бур цалва оьрчIру шайкун ччяни личIи-личIисса секциярдайн, кружокравун буххан бан хIарачат буллай. ТIайлассар, оьрчI-душ гьарца чулухунмай итххявхсса хьуну цуманан къаччиссар? Цала оьрчIавун элму дутIин хIарачат буллалиминнахь ци учин шайссар?! Амма гьарзадраву дазу-зума дикIан аьркинссар. ОьрчIан кьинилул низамраву бялахъансса, дустуращал тIуркIу бувансса чIунгу дитан аьркинссар (шикку гъалгъа гаджетирттая бакъар).
Смартфоннал ясиртал
Махъсса ацIра шинал дянив хьунни махIатталсса иш – дустурал, нитти-буттахъал, муаьлимтурал кIану бувгьунни интернетрал. Цаппара нитти-буттахъан муния дигьалагругума хьунни, цанчирча, смартфон канил дургьусса оьрчI паракьатну ца кIанай щяикIай, ганал ялув бацIангу аьркин бакъар. Интернетравусса оьрму бур хъинну шадсса, оьрчIи-кIурисса, тяхъасса, амма хъинну нигьачIийсса. Буттал ягу ниттил чIарав щяивкIун смартфондалувун урувгсса оьрчIал ялув бавцIуми мяйжанугу цайми инсантал хьун бюхъайссар. Виртуал дунияллуву хъуннасса чIун гьан дувайманан хъинну захIматссар мяйжансса дунияллиймур оьрмулувун зана икIан.
Дофаминдалул луркIан
Къадагъа дакъа́ телефондахух, компьютердахух лавгсса оьрчIру гайннул биялардалун лавгун, хIаз ласаврил гормон дофамин хъиннува чIяву бувансса тIалавшин шайссар. Компьютерданул тIуркIулуву цIусса даражалийн ивну, хIаз хьуну, дофамин гьаз бан бигьассар, лу бувккуну ягу школалий муаьлимнал цIа дурну гьаз бавунияр. ГаджетрацIа хьусса оьрчIан шайссар гава къалиян тIий аьдатманан шайсса асар – яла бигьамур сант язи дургьуну чурххал тIалав буллалисса дофамин гьаз баву. Мудан му гормон лахъсса инсан икIайссар ххая лавгсса, гьанавиххисса, чансса бизарсса давуртту дуллан, за вив ласун, къакIулмур кIул буван, дарс лахьхьин къаччисса.
Бизаршиврун цири бантIисса?
ХIисав шайрив телефон канища дукьаннинма оьрчIру ци зунссарив къакIулну, бизар хъанан бикIайшиву? ЧIивинияцIа оьрчIан лахьхьин буллан аьркинссар бигьасса давурттая ва иширттая ххаришиву дуллан: сайр баврия, дустуращалсса ихтилатрая, спортрая, ттуплий буккаврия ва м.ц. Укунни жула оьрчIру виртуал дунияллуща ххассал буван хьунтIисса.
Ялагу, оьрчIру бизарсса тагьарданувун багьайссар нитти-буттал аякьа, гъилишиву диял къахъанахъисса чIумал. Бизар хъанай ура тIий га уссар хъуниминнал цахра къулагъас дуванмур буллай. Ца къатлуву бунугу, оьрчIру ва нину-ппу цачIу бакъасса кунма бикIай чIявучин. Зула оьрчIащал тIуркIу бувансса сант дакъахьурчагу, бизар къахьун мудан смартфон мадулларди. Ганал канилу битияра личIи-личIисса луттирду, альбомру, пагьму-гьунар ттирихин байсса игрушкарду, конструкторду, пластилин, душваран – дурухху дан лахьхьайсса наборду, оьрчIан – инструментру ва м.ц.
Бизаршивруву цичIав заралсса бакъассар, ялунгума мунилли ня щаращи дувайсса, бизар къахъанансса дялахъру ххал дуллали байсса.
Психологтурал насихIат буллай бур: тIалав дуртари оьрчIахьхьун телефон мадулларди. Гайннан ссавур дуван лахьхьин буллали. Хъуна хъанахъиссаксса му ссавурданул манзилгу лахъи буллан аьркинссар. Хъама мабитари тарбиялуву яла агьаммургу – нитти-буттал эбрат. Зула чIун цукун най дурив бургияра. Зува бизар хъанан бикIайхту ци дувару, хъап куну смартфондалувун буххарув? Мунихгу къулагъас дан аьркинссар, хIазран бакъархха учайсса: «оьрчIал жухра вичIи къадишайссар, оьрчIру жухва бургайссар» – куну.