Цукунни ччаву зана дитантIисса

Агарда, ттухьва цIуххирча, ссал увра гьуз учин ва темалийн багьайсса статъя чичин, куну, на учивияв жяматрал дянив бувсса опросрал, куну. Мяйжаннугу, ва суалданул ялув хъинну чIявусса бучIай психологический кумаг бува тIисса хъами. Цуксса хIайпнугу, ми кумаг бува тIий бучIай иш къуманивун багьсса, ци-бунугу кумаг буван захIматсса тагьардануву.
Амма ци буванссар, кулпатрал дянивсса арардал ялув психологтурачIан жучIава бучIай махъва-махъ. Иш ягу адимина цамур хъамитайпалух луглагисса, ягу кулпат личIи хъанахъисса тагьарданухун багьсса чIумал. ЧIявуми иширттаву хъаннин ччянива асар хьуну бикIай цала дянивсса арарду зия хъанай дайдирхьуну душиву, амма цичIав къавхьусса кунма гихунмайгу ялапар хъанан бикIай. Мукунсса ишру лас макьу даркьун дакъа ушиврухун ягу хьхьичIун багьсса къуркъабацIурдахун бивхьуну.
Агьаммур суалданухьхьун жаваб дуллай айишиннин, бувчIин багьлай бур «ласнал ва щарссанил дянивсса ччаву» цурда цирив, му ссайну ляхъайссарив, оьрмулуву цукун най диркIссарив ва цукун кьакьлай дайдирхьуссарив. Цавайннан пикри бикIай, ласнал ва щарнил дянивсса ччавур бунияласса, ливчIмур анжагъ чIумуйнусса дялахърур тIисса. Иширахун багьарча, му мукун бакъар. Цал ихтилат буванну ласщар бакъасса инсантурал дянив ччаву хIасул шаврия. Иш инсантураща «ччаву» ва «эшкьи» личIи дуван къашавривур бусса. Хъамитайпалул ва адиминал дянив ччаву дайдишайссар эшкьилия, цурда эшкьи тIурча – инсан ххуй изаврия, хIайран аврия. Инсан ххуй изаншиврул аьркинссар га инсанная ххуйсса асар биян.
ЧIявумур чIумал инсан хIайран увайссар цалчинсса ябитаврийну, ябацIаврийну. Му ишираву ялтту буклай бур психологиялуву хъинну ишласса термин - эффект ореола, жагьилнан душ ккаккан ххуй бизарча, ганивусса цимурца ххуй дизлай дур, аьй чIалай дакъар. Ганан га чIалай бур яла аькьлу бумурнугу, ххуйсса тарбия думурнугу, цийва цуппа дакI дарцIусса бумурнугу. Жуна цама инсан чIалачIиссар усса куццуйсса акъача, жуна цукун ччай урив мукунсса. Ахирданий жагьилнан душниву чIалай дур цанма ххуй бивзсса душнин авансран дуллусса хасиятру. Гихунай га шайсса хIарачатру буллай ур ганил дакIнивун ххуллу ласунсса. Агарда цала тIимур хьурча, га най ур душнил нитти-буттахь була учин. Хъуннасса агьамшиву микку дуссар душних эшкьи хьусса жагьилнал дакI тIайлашивруву, цала тIимур хьуншиврул щялмахъсса ххуллурду ляхълай акъахьурча. Микку буссар цамургу агьамсса иш. Агарда жагьил, анжагъ душнищал чIун гьан дуван ччай акъа, бунияла эшкьи хьуну ухьурча, ганаву бикIан аьркинссар ганичIансса хIурмат, Гьай-гьай, микку хъунмасса бияла буссар душнил тIултIабиаьтрахь, хасиятрахь. Ганил ккаккан дуван аьркинссар цила лайкьсса хасиятру. ЧIявусса душру бяйкьаврил савав хъанахъиссар, бучIантIимунил пикри къабувну, жагьилнахух лагаву. Мунийну бюхъайссар душнива жагьилнал дакI дуккан. Микку эшкьигу лешлай дур. Гьамин ташу бувну махъ жагьилнал дакI дуккаврил ва ччаву духлагаврил багьана душнил хасиятравур, тIуллавур бусса. Къулагъас дуван аьркинсса иш цамургур бусса.
Адиминан хъамитайпа ччан хьун бюхъайссар ташу бувну махъ. Микку ччаву цамур куццуйри ляхъайсса, ташу буваннин эшкьи ва муницIунсса асарду къабивкIхьурчагу. ЧIявуну адиминал инсаннан хъамитайпалух эшкьи шайссар ганил хасият, тIул-тIабиаьт ххуй дирзун. Хъамитайпа цуппа щар хьувкун ганай аьй-бювкьурду къадуллай, ласнащалсса арардацIун, ганал нитти-буттащал, ляхъиндалущалссагу арарду ххуй дуварча, кулпатрал тухумрал аьдатру хIурматрай дуручлай бухьурча, адиминал щарссанихсса ччаву цIакь шайссар. Микку хIисавравун ласунсса ишру чIявуссар. Гьарцагу ишираву хъамитайпалул бияла хъунмассар. ЧIявуну мукунсса буруккинттащал бучIай ласнал ва щарссанил мачча-гъанминнал сипталийну ташу бувсса жагьилсса кулпатру. Агьаммур хIучча мури: хъамитайпалун аьркинссар лас цайва дакI дацIан уванмур буллан. Психологиялуву буссар термин «фасилитизатор» тIисса. Буссар цамургу термин «ингибитор» тIисса, лас гъагъан уллалисса хъамитайпалийн учайссар мукун. Хъамитайпа хьун аьркинссар ласнансса чул бищай ттарцIну, къинттану, ласнан цува щарссанил чIарав дакI дарцIусса гуж ва цIакь бусса чIаланшиврул.
Мунийн бувну ччаву ташу бувну махъ лярхъусса кулпатирттаву ссаячIав нигь дакъассар. Лас-щарнин аьркинссар анжагъ цала дя-зума дуруччин. Тти ихтилат буванну жагьил душних щарну буциннин эшкьи хьуну бувсса ташулия. Микку адиминан хIисаврайн ласун аьркинссар цува щарссаниннияр, цанна щарсса ххирану дикIан багьлай бушиву. Гьай-гьай, цумацаннангу ччиссар цува ххирасса ушиву кIулну бикIан. Амма микку хъамитайпалул психология, адиминалмур психологиялуяр личIиссар. Хъамитайпалул гъалатI агарда цина лас ххирасса ухьурча, га цамунихух лагаврия вас-ццах бушивур. Мунийну ласнайн вихшала дакъа, ганал гьарца бивзсса шаттирал хъирив бацIлай, аьй-бювкьурду ляхълай, дя-зума дякъин дувайссар. Хъаннин тIурча пикри буссар цала лас му кьяйдалий угьан хьунссар тIисса, ласнал кьимат кьюкьин буллай, га цина акъа цамур хъамитайпалун къааьркинссар тIутIисса пикри бутансса. Му ишираву ччаву духра-лагаврицIун, лас бюхъайссар къатлуява ят уцангу.
Микку щарсса хъанай бур ингибитор. Му чIумал талихIсса кулпатгу къашайссар. Мукунмасса иш шайссар циха эшкьи хьуну цуппа щар буцин букъав къабивтсса жагьилнан щар хьусса душнищалгу. Ганал дуллалисса къулагъасрал, цуппагу ганахух лаглай бур, ганин га ххира хъанай ур. Ччаврищал нигьгу ялтту дуклай дур. Микку гъалатIру итххяхлай бур. Байбишайссар вин на хьхьичIва кунма ххирану бакъара тIий, аьй-бювкьурду дуллай. ДакI дяркъуну ушиврий тахсирлув уллай. Мунийнугу ласнал щарссанива дакI дуккан дувайссар. Умудрай ура нава бувсмунива хъаннил цанма мюнпатмур лалавсун, лас чIарав угьансса чаранну лякъинссар тIий. Кулпат лаялун буван бюхъайсса ишру хьун къабитанссар, тIий.
АЬЛИАЬСХIАБ МУРЗАЕВ