ДакIру гъагъан мадувари...

Багьайхьунссар зунгу оьрчIру цукун тарбия бувну хъинавав тIисса пикрирду. Яни, цала кулпатру бувну махъ цукунсса, ци мяърипатрал инсантал хьунавав минная тIисса. Цукунсса щарсса ва нину хьунавав жула душния? Цукунсса лас ва ппу хьунавав жула арсная?
Ттул пикрилийгу, вай хъанай бур инсаннал оьрмулул агьаммур мяъна-мурадну хъанахъисса масъаларттуну. Гьай-гьай, щинни къаччисса агана жулва оьрчIру нитти-буттаха хIурмат-кьимат бусса, аякьа дусса буккарча. ХIасил, яла агьамшиву дусса ишнугу хъанай бур Аллагьнал ﷻ ка бакьаврийну сакин хьусса кулпатраву цимурца ххуйну дачирча. Цанчирча, оьрчIру талихI буну ялапар хъанахъисса чIумалли, нину-ппугу рязийну ва талихIрай бикIайсса. ЦIанасса ппурттуву лиллай бур чIявусса ташурду. Цумананни ччисса мукунсса кьадар цалва оьрчIал ва оьрчIал оьрчIал бакIрачIан бувкIун?
Укунсса ишру зулва оьрчIащал хьуну къаччарча, гайннан мюрщину бунува лахьхьин буллан аьркинссар хьунтIисса ласнаха ва щарниха хIурмат-кьиматру буллан. ХIисав шай мукунсса кIанттурду, цаппара ниттихъал цала арсурвавран щарсса къатлуву цукIуй бакъашиву, му сан-ккалли буллан аьркин бакъашиву лахьхьин буллалисса, ххуй бизлай бакъахьурча, мугьлат бакъа шаппай тIайла бувккун, винма цамур душ лякъи тIисса. Зу му нитти-буттачIатугу бувцуну, мяърипатрал щаллу акъасса зула оьрчIан щарнугу хьун бувну, зунна дакI къадакьлан диркIукун буккан буллалаву тIайлассарив? Агана мунин кIанай зулвамур душ бивкIссания цукун бикIанссия? Ччанссияв мукунсса кьадар зулвамур душнингу? ХъунмурчIин, мукун тарбия бувсса оьрчIру сававну авара хъанай личIай миннал хъами. Бачира, жулва арсру цалва кулпатраха аякьа дуллан, хIурмат-кьиматру буллан, хъихъи битлан лахьхьин буллай тарбия булланнуча. ИчIува кулпатран кIусса зат гьаз дуван къабитлай, кумагру буллан лахьхьин буванну. Жуна ххирасса МухIаммад Идавсгу ﷺ ивкIссар хъаннил чулухунай рахIму-цIими, хIурмат-изат бусса ва жуйнмагу дурус буллай ур вай кьанунну дуруччаву.
Абу Гьурайралбувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ увкусса махъру: «Лащу-щаллусса дин дусса инсаннан ккаллину ур, яхIнамус буну, адав-инсапрай цала щарссанил чулухунай къуццу тIутIима». (Ибн ХIиббан, Тирмизи) ЧIявусса бур хIадисру арамтал цала хъаннил, ниттихъал, душварал чулухунмай цукун къуццу буллан аьркинссарив бусласисса. Циванни жува хъаннилгу, жула арсурвавран цала щарссанищал ххуйну бикIан аьркиншиву лахьхьин къабуллалисса? Ттун хъинну ччива ттула арсная ххуйсса ласгу, ххуйсса ппугу хьуну. На му хъинну агьамшиву дусса затран ккалли бувара. ЦукунчIав кьамул къабуванна арснал цала щарссанин ва оьрчIан къаччан бикIан бувну. Миннал кулпатрах буруглай ххарину ва талихIрай ялапар хъанан ччива. Ттула арснал щаргу пашманну, ягу дакI гъаргъуну ялапар хъанай къаччива. Мунияту, на ччясса оьрчIнийва байбивхьуну, ттула арснан лахьхьин буллай бивкIра хъамитайпалуха хIурматкьиматру буллансса куц. Мудан бувчIин буллан бикIайссияв цумур бухьурчагу душнил нину-ппу, уссурвал, ссурвал буссар, миннангу къаччан бикIайссар тIий. ХIатта ттун кIулли [ин шаа Ллагь] ттула арснал ташулул кьадар цукунсса хьунтIиссарив, цанчирча, на му тарбия уллай, хIадур уллай хъунмасса захIмат бихьлай бивкIун тIий. Умуд бур ттул захIмат бакIуйн букканссар тIисса. Ттула арснан бувцусса душнихгу на ца ттула душнищал кунма бикIантIиссара, мунин къаччан бикIан бувангу цукунчIав дакI къадиянссар.
Ттул арснал щарнищалсса аралух урувгун, арсналгу ттуяту эбрат лавсун икIан аьркинссар. Щарсса цила ласнан яла гъанмур инсанни. Му оьрмулухун мунащал ца ичIува ялапар хъанай, оьрчIру тарбия буллай, куннаха ку хIурматру буллай, ххаримур ва кьурчIимур кIи бачIлай ялапар хъанахъисса инсанталли. Мунияту, ласнан щарссанияр гъансса цучIав икIангу къааьркинссар. КIулну бикIан аьркинссар арснал дакIниву нитти-буттансса кIанугу ляличIиссава бушиву, мунияту нитти-буттан хьхьичI ххуттайн буклан аьркиншиву дакъассар. Кулпат дуланмагърал щаллу баву личIаннин, арснахасса цинярда аякьарду бакIрайн ларсъсса инсанни щарсса, мунияту му арснан яла гъанмурнугу бикIан аьркинссар. Зуна арс ххирану ухьурча, ххирану бикIан аьркинссар мунал кулпатгу. Цаппара махъру учин ччива жула арамтураягу. Минналгу буссар цалва-цалва нину-ппу. Миннал ниттихъангу ччиссар цалва оьрчIаха аякьа дусса, ичIува кушу буван кIулсса, къатта-къуш бачин бувансса кулпат бакIрайн багьну. Ужагърай марцIшиву дурурччуну, янна-ка шюршуну, мангъал дурккуну низамрай къатта буцин бюхъайсса душ цала арснан бакIрайн багьну щинни къаччисса. Амма, кIулсса куццуй хIакьинусса кьини душру щар буллай бур цимурца хIадурсса къатравун. ЧIявумур чIумал душваран сайки цичIав дуван кIулну къабикIай, ягу миннан цаннагу цичIав дуллан ччан къабикIай. Цуманан ччанссия цала арснан мукунсса кулпат хьунабавкьун?
Ца щинчIавгу къаччантIиссар. Ттул пикрилий, адиминангу хъамитайпалунгу дукрагу дуван, яннакагу шюшин, ва цаймигу ичIаллил давуртту дуван кIулну бикIан аьркинссар. Агана щарсса къашай хьурча, ци зун аьркинссар? Щилли мунин дукра дуван аьркинсса, ласнан къакIулну бухьурча? Исламраву хъамитайпа лавайсса шачIанттуй бивхьуну буссар, муний бурж бакъассар цимурца щаллу дуллансса. Амма, адимина кьатIату, даврия увххуну увкIсса чIумал «На вин буржлувну бакъассияв, инара дува винна дуканмур», – куну учин къахьунссархха. Цанчирча, ласгу так ца цахава акъархха зузисса, мугу щарссанихагу, оьрчIахагур зузисса. Мунайгу бурж бакъассар нюжмардий харж дувансса арцу ца кьини лякъинсса. Кулпат ккашилну, щихчIав мюхтажну къабикIаншиврулли мугу зузисса. Дякъивух, ягу кIирисса бургъилух зузиссар кулпат ва оьрчIру ххуйну ялапар хъананшиврул. Мунияту, ласнал захIматрал кьимат буну, бусрав-барчаллагьрай бикIан аьркинссар.
Анаслулбусаврийну, МухIаммад Идавсил ﷺ увкуну бур: «Аллагьнал тIайласса щарсса бакIрайн дуртсса инсан сайки дачIи диндалул щаллу увссаннун ккаллиссар. Мунияту инсаннал ливчIмур диндалул бутIа инсаниятрай бутан хIарачат буван аьркинссар». (Байгьакьи, Аль-ХIаким) ЧIалай бурив цуксса барачат бурив кулпатравун бакIрайн багьсса ххуйсса хъамитайпалуя. ОьрчIаха, кулпатраха аякьа дуллай захIмат буллалисса ласнах бурувгун, щарссанилгу адимина къатлувун ухханнин дукрагу дурну, лаххи-ликкиягу марцI дурну, тIювай нахIу-хIалимсса тагьар хIасул дуллан аьркинссар. Лас-щарнил бюхъайсса куццуй куннаха кув хIурматру, къайгъурду буллай, куннал кув рязий буллан аьркинссар, гихунмайсса гьарица ишираву тIурча зуцIун Аллагьнал ﷻ ка бакьинтIиссар.
ХIурмат бусса нитти-буттахъул! Бачияра жува жула куявтураву ва арснал щарнихъаву душманшивурттах къалугланнуча. ХIарачат бувара зула оьрчIан ххуйсса лас ва щар хьун лахьхьин буллай. Лахьхьин буллалияра миннан ххуймунил кьадру буллан. Лахьхьин бувара миннангу аькьилну оьрму бутлан. Бусияра, зулва кулпат ябаву мурадрай зува бувсса захIматрая ва дурсса ссавурдания. Бусира миннахь зуламур оьрмулувасса мюнпатсса насихIатру, кумаг бувара ххуйсса лас, щар, нину, бутта хьун лахьхьин буллай.
ХАДИЖАТ ХIАСАНОВА