Кулпатраву аслахIшиву
ЧIявуминнан бикIай Исламраву цинярда ихтиярду арамтуннахь дусса ххай, хъанний тIурча так биттур буллан буржлувсса бигарду бакъа бакъасса кунма.
Вай укунсса ихтилатру, хавар-махъру хIисавравун къалавсун битангу хьунссия, аммарив цаппарасса бусурман арамтуннал цала тIимур бацIан буллалисса захIматсса хасиятрайну тасттикь бувай ичIаллил цинярда давурттугу цала хъаннихун дирчуну, ялунгума ми ххари бувансса кIанттай хIурмат-кьимат бакъа бикIайшиву.
Укун, тIайла бакъа къуццу буллалаву – МухIаммад Идавсил ﷺ лахьхьин буллай бивкIмунил чIарах лавгунмагу бакъар. Цинявннал бувккухьунссар диндалул луттирдава МухIаммад Идавс ﷺ хъинну хIурмат-кьимат бусса, цала хъами ххари буван, рязий буван бюхъай-шаймур бувайсса ивкIшиву. Идавсил ﷺ цала хъаннищал иминну, хъярчлий, тачIав тIутIун кIу хьунсса жуав къадурну, бахшишру дуллай, цукунчIав миннайн ка гьаз ча дувавича, чIувагу лахъ къабувайсса бивкIссар.
Цала щарсса ххари дуван къакIулсса ва къаччисса адиминан цанма къахъинссар. Цанчирча, щарссания хъар хъанай бунутIий кулпатравусса паракьатсса аслахIшиву. Так цала ужагърайри адиминащагу бухкIуллул махъ буруккинтту ва масъалартту кьабивтун дакIнихтуну, рахIатну, игьалаган бюхъайсса. Мунияту, ласнал хIарачат буван аьркинссар цалла щарссанил дакI ххари дуванмур буллай. Му чIумалли зул къатлуву тIааьнсса ва талихI бусса кюру хIасул хьунтIисса.
Бюхъай ца-цал арамтуннан цала хъами ххари буван махъаллил бакъасса бунагу, миннан ци аьркинссарив, ци ччиссарив бакIравун къабуххангу. Арамтал ва хъами Заннал личIи-личIийну ляхъан бувну бур, мунихава лавхьхьуну бюхъайссар цаннан ххуй бизаймур гаманан ххуй къабизангу.
Щарссанил талихI
Агана, зула кулпат талихI бусса хьуну ччай бухьурча, зун аьркинссар къатлуву хьхьичIра-хьхьичI нахIу-хIалимшиву дуруччин.
- Хъаннил чулухунмай ттюнгъасса, иминсса махъру учаврия махъаллил машару, нахIакь бакъар учайсса «хъамитайпалул вичIан бавмунийхчIинни ххуллу ласайсса», – куну. Арамтал бикIай, ссан аьркинссар гьарица кьини бачIвасса махъру тикрал буллан, ттун му укунмагу ххирассар тIий. Аммарив, жун хъаннин тIурча, жунма ххирасса ласурваврал чулуха нахIусса ихтилатру бавну ччан бикIай. Мунияту, «аьзизмур», «ххирамур» ва цаймигу ттюнгъасса махъру учин махъаллил машару. (МухIаммад Идавсил ﷺ Аьишат тIимур щарссанин «ХIумайра» («ХъункIул тIутIул ранг думур») учайсса бивкIссар, мунил симандалул ранг чаннасса диркIунтIий.) Ххирассар хъаннин цала чулухунмайсса мукунсса буругаву.
- Мудан лазилавкьуну, зула гьайбатрал ялув бавцIуну бикIияра. ЩинчIавгу тIааьн къаизай урувзусса, гиж рартIусса янналувусса, чурххацIагу гьухъал лапм бишлащисса адиминал инсан.
Жула Идавсил ﷺ арамтуннахьсса насихIат бур укунсса: «Зула лаххиялул марцI-чапалшиврул ялув бавцIуну бикIияра, зивххуну ва марцIну ябувара зула кIиз, марцI дувара ккарччив сивакрал пилчлух, хъинну лазилавкьуну бикIияра», – тIисса.
Ибн Аьббас ﷺ тIима асхIабнал увкуну бур: «Ттун хъинну ххирар ттула щарсса ттулашиврий чIюлу шаву, мунияту нагу икIара ттула щарссанил цIаний чIюлу хъанай».
- Кумаг булувара зула щарссанин ичIаллил давурттал кушурду бавриву.
Циваннив, чIявуми арамтал бикIай миллатрал аьдатру, ягу цайми ишру хIисавравун лавсун, мукунсса кушурду баву кьюкьалану чIалай. ДакIнийн бутанну, Идавс ﷺ цува цала хъуншиврух къаурувгун, ичIаллил давуртту дуван цала хъаннин кумаг буллай ивкIшиву, цуманаща бюхъантIиссар му эбратрансса къаивкIссар учин?
- Инава кулпат ябуллай ура куну, ичIаллил кушурду буллай щябивкIсса хъамитайпа кьюкьин мабувара.
«Цир вил ичIура дурсса даву, на ттула даврий бувсса захIматращал хьун ччай бурав?», – тIий дакIнин щун буллан къабучIиссар. ИчIаллил давурттив хъисгу бигьасса дакъассар вайми давурттаяргу. Мяйжаннугу, хъамитайпалун гьарица кьини дуван багьай личIи-личIисса давуртту, бугьан багьай ччимур пиша.
Му бикIан аьркинну бур цIигьургу, ичIаллил давуртту даймургу, мюрщими оьрчIах буругаймургу, хъуними оьрчIал учительницагу, ичIува хъар буклаккими паракьат бувайсса психологну, аьркинмур машан ласаврил сант рутайсса экономистну, къатта-къуш балгайсса дизайнерну. Ялагу, чIявусса хъами буссар ялув кIиц ларгсса давурттивгу дурну, дурухху-ттисулул, кIунулул давурттив дуллалиссагу, архIалва буссар луттирду буккинсса ва цаймигу цIушиннарду дуллансса чIун ляхълайссагу.
- ХIурмат бувара зула щарссанил нитти-буттаха, хIатта миннащал ссал-бунугу цIаний тIааьн дакъашивуртту хьуну духьурчагу. Цанчирча, ми бунутIий зула дакIнин ххира хьусса хъамитайпалун оьрму буллусса инсантал. Агана, зун зулла щарсса ххирасса духьурча, зу хIарачат буллантIиссару мунил гъанмигу ххирану битан.
ЦукунчIав дайшишру мадулларду му цала нитти-буттачIан нанисса чIумал. ЦIувххуну, кIул булувара ми цукун буссарив, байраннащал ва цаймигу иширттащал барча буллай бахшишру дулувара. Мунийн бувну, зу зула кулпатрал гьану цIакь баврицIун щарнил ниттищал ва щарнил буттащалсса нахIу-хIалимсса арардугу дуллалиссару.
- Агана, зула нитти-буттал, ягу маччаминнал щарссанин ссал бунугу цIаний къаччан бикIан буллай хIисав хьурчагу, мунихлу буккияра. Миннат бувара ниттихьгу, ссайн-бунугу бивну аьлагъужа гьаз къабувну, бакьил хьуну, щарссанил чулухуннай ссавурданий ихтилат бува тIий. Ниттин, зува ххирасса бухьурча, мунил зу тIимургу бувантIиссар чара бакъа.
- Агана щарссанил хасиятраву, тIуллаву зунна дакIнил къаларсъсса ци-дунугу хIисав хьурча, учара, бувчIин бувара мунин мугъаятну, къаччан къабикIанну. Дуллалисса аьй-бювкьугу оьрчIал хьхьичI мадувару ва цайминнан къаккакканну дулувара. Диялдакъашивурттая ихтилат буллалинигу, кIицI лагияра мунил хасиятрал ххуйми чуллугу: «Ина жун хъинну ххирасса нинугу, мудан жул лавай бавцIусса хъамитайпагу бура, амма муксса хъуннасса чIун аьдада телефонналувух гъалгъа тIий гьан дуллан къаххуйри», – куну.
- Зулла тав бакъашиву, хъаннийх малахъларду, тIааьн бакъасса чIуний аьнц бишлай, бахчинсса багьантту маляхъларду. Агана, щарсса дакIнил макьу дакъа дусса чIумалгу, ссавур дувара ва кIулну бикIияра даврийн занай бакъахьурчагу, ичIувасса кушурдал мугу буххан буллай бушиву.
- Хъама мабитару ичIува кулпатрал цIаний захIмат буллалисса хъамитайпалуя цIа дуван ва мунихь барчаллагь учин. ТачIав му вила ниттищал, ягу дустурал хъаннищал архIал бихьлан мабикIару («Вища тачIав ттул ниттища кунна дукра дуван къашайссар», «Ттул уссил щарссаних бургу – таниха лавхьхьусса хъина инагу»). Цумацагу инсаннал хасиятраву дуссар ххуйсса лишанну ва диялдакъашивуртту. Зунмагур къулай къабизантIисса, щарссанил цала буттаха, ягу сурваврал арамтуннаха зувагу лащан булларча.
- ЧIумуя-чIумуйн дуллалира зула хъаннин бахшишру – тIутIив, нацIу-кьацIурду, хаснура бувсса кьинилун, ягу хъатIи бувсса кьинилун хасну. Лякъияра чIун щарссанищал архIал паркравун, кафелувун гьансса.
- Щарссанил дусъсса хъанния оьккимур учин анавар мабуккару, битира ми цачIу жапрайсса хавар-махъ бусан. Агана миннавух бухьурча зунна дакI къадакьайсса тIуллу дусса хъами, мугу щарссанин къаччан къабикIанну бувчIин бувара.
- ЦукунчIавсса оьккишиву дакъассар зул оьннасса чIун мюнпатну гьан дуван бюхъайсса ххуйсса дустал бухьурчан. Аммарив, гьари цимурцаннулгу дуссар цилла кьарал, кулпатрал кIану дустурал къабугьайссар. КIулну бикIияра, къашавай, ягу цамур иш багьсса чIумал зуха аякьа ва къайгъурду бувантIисса зула щарссанил ва оьрчIалли. Дустуран ва цайминнаннияр зула кулпатраха буруглай гьан дувара зулла оьннасса чIун.
- Цайми хъанниха къулагъас дуллай, зула хъами хъювсул буккан мабувару. Хъиннува къаххуйри соцсетирдаву чил хъаннищал чичлай, ми цахухва лаган буллаллавугу. Циваннив чIявуми арамтуран муниву цичIав оьккишиву чIалан къадикIай, амма миннал пикри къабувай, цаллами хъаннил цайми арамтуннайн мукунма чичларчан цукун бикIанссияв. Цала щарссаничIан чил арамтал чичлай, мунилгу гайннан жавабру дуллай, хъярч-махъсарартту булларча, цумананни му ххуй бизантIисса?
- Агана, щарссанин даврийн буххан, ягу дуккаву дуван ччан бикIарчагу, мунин ка-кумаг бувну, чIарав бацIияра. Кьюкьин къабуллай, мунил пикрилуцIун рязий хьуну шайсса кумаг бувара. Нажагьлий, мунил дуккаврия, ягу даврия кулпатрахсса ва оьрчIахсса аякьа чан хьунссар тIий нигьа бувсун бухьурча, кIинналвагу бавкьуну пикри бувара мунин цукунсса, ци даву лякъин хъинавав тIий.
Зул ичIура дакьаву ва ччаву тачIав чан къахьуннав! ДакIний битияра МухIаммад Идавсил ﷺ махъру: «Арамтуннава яла ххуйми – цала хъаннищал ххуймири» – тIисса (Тирмизи).