Ччаву – дакIнил гьавас

Оьрмулуву цалвагу «эшкьи» тIисса дакIнил гьавасрал асар кIул къавхьусса цучIав акъахьунссар. Ччаврил инсаннал оьрму бухIан къашайсса тагьарданийн бутай, дакI «лехлахи» дувай.
«СалихIминнал тIабиаьт» тIисса луттираву чивчуну бур: «КIулну бикIи, ччаву – му инсаннал дакIнил цу-унугу ягу ци-дунугу язи дугьавури, муная (муния) дакIнин ххаришиву хъанай дунутIий». Къаччайнува цу-унугу ххира хьун ягу ххирасса инсан къаччан хьун хъинну захIматссар, чIявучин биттур буван къашайсса масъсала бур. Мукунсса асарду дакIниву жула гьарцаннал хIасул хьухьунссар, ттинин къавхьуманалгу хьунссар. ДакIнин бутанну Кьайс ибн ал-Мулавагьлул (Мажнуннул) хавар. Цала шяраватусса Лайла тIисса цIа дусса душних эшкьи хьуну, Мажнуннул ганиха тамансса шеърирду сакин бувссар. Цанма щарну була учин лавгукун, ганил бутта рязи къавхьуссар, кIанттул аьдатру хьхьичIун дурккун. Яла Мажнун цала шяравату лавгун, къундалул билаятрайх занан ивкIссар. Гъан-маччаминнал циксса миннатру булларчагу, зана итан къабювхъуну, Лайлаясса балайрду ляхъан буллай занай ивкIссар.
Мяйжаннугу, мукун хъиннура гужсса ччаву лащан дуван бучIир къашайшивруха. ЧIирисса цIу лещан къадуварча хъунмасса бала бувайсса кунма, адиминал хъамитайпалух ягу хъамитайпалул адиминах бивтсса ца янилгу дакIниву хъуннасса ччаву хьун дуван бюхъайссар. ХIадисраву куну бур: «Аллагьнал ﷻ увкуссар: “ХIараммуних бивтсса я – иблислул загьрусса чIатIаракIри. Ттуяту нигьа увсун хIараммуних я битаврия мурахас хьуманан цала дакIнивусса имандалул нахIушиву кIул хьунтIиссар”» (ТIабарани, ХIаким) Масалдаран, жагьилсса оьрчIан тучандалуву, кьатIув ягу цамур кIанттай душ ккавккун, ххуй бизарча, му икIантIиссар чIумуя-чIумуйн гания пикри буллай, ганил ххуйшиву дакIнин дагьлай. Мунал дакIниву цIунилгу душ ккаккансса гъира лахъ хъанантIиссар. Му куццуй, дахьва цал я бивтун махъ, гьантлуя гьантлуйн гужлан хъанай, жандалул цIуцIаврин кIура даяйссар. Пикри буварча, душ щар хьусса бакъахьурча ва цамур цичIав дахчилай дакъахьурча, циванни ганил ниттибуттачIан лавгун була къаучин? Амма чIявучин жагьил хIучI тIий, була учин сикъаслай икIай: «ттун та къабулунссар» тIисса пикрилий. Мугу хъанахъиссар жагьилсса адимина иблислул хъяврин увну, кулпат баврия арх увну, хIарамсса дахIавурттал ххуллийн утаву.
Бусала бур, парснал паччахIнал арс хъинну къашай хьуну, цавагу духтурнаща мунан дару буван хъанай къабивкIун бур. Оьвкуну бур Ибн Синайн (Авиценна). Духтурнал оьрчIал ка тунну бищайсса кIанттава дургьуну, чIаравсса инсаннахь увкуну бур: «Шагьрулул махIлардал цIарду буси», - куну. Ца махIлалул цIа кIицI лагайхту тунну гужну бишлан бивкIсса кIул хьуну бур духтурнан. «Та махIлалий яхъанахъисса кулпатирттал цIарду бусияра!», - тIалав бувну бур Ибн Синал. Ца кулпатрал цIа баяйхту тунну хъиннува гужну бишлан бивкIун бур. «Та кулпатраву душ буссарив?» - цIувххуну бур духтурнал. Бушиву кIул шайхту Ибн Синал увкуну бур: «Зул арс тайннал душних эшкьи хьуну ур, ванансса дармангу – та душ щарну буцавури».
Жагьил хьусса оьрчIал дакI душварал чулухуннай кIункIу тIун дикIайшиву – му кьюлтIсса зад бакъар. Мукунма душругу арамтурах къулагъас дуллан бикIай. Жагьилтурал дакIурдиву ччаврил, эшкьилул асарду шаву инсаннал тIабиаьтравусса зад бур. Мунин бувну, кулпат баврия нигьа къабувсун, лахъи лаган къабувну лайкьсса инсаннащал магьар биширча хъинссар. Ибн Мажагьлул ва ХIакимлул луттирдавусса хIадисраву увкуну бур: «Ччаву хьусса кIира дакIнин магьар бишавунияр хъинсса цичIав дакъассар». Кьуръандалуву увкуну буссар (мяъна): «Аллагьнал ﷻ аьламатру – зун зула дянива хъами бувсса, гайннуву паракьатшиву лякъиншиврул. Заннал зул дянив ччаву ва цIими бивхьуссар. Мяйжаннугу пикри бувайминнан муниву дуссар ишара» («Ар-Рум» суралул 21-мур аят).
САИД ЗАЛУМХАНОВ
ЦИВАННИ РАМАЗАН ЗУРУЙ ХАЛКЬУННАЛ БУНАГЬРУ БУВАЙССА?
МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисру машгьурсса буссар, Рамазан зуруй щяйтIант ссинжирдай бавхIуну бикIайшиву бусласисса. Масалларан, имам Муслимлул луттираву чивчуну бур: «Рамазан барз байбишайхту Алжаннул къапурду тIитIайссар, Дужжагьралсса лакьайссар, щяйтIант бахIайссар».

Ва хIадисрава аьлимтурал бувчIин бувну бур Рамазан зуруй эбадат, хъинбаларду гьарза бувну хъиншиву, инсантурал бунагьру чанну бувайнутIий Дужжагьрал къапу лакьайшиву. Амма ва хIадисрал яла аьжаивмур бутIа бур шамулчинмур – щяйтIант кIицI лавгмур. Ми оьрмулухунсса инсаннал душмантурал кару-ччанну муххал ссинжирдай дахIинтIиссар, цайми зурдалдий бувайсса макру-хIилларду дуллан къахьунтIиссар.
Мукун бунугу, жунма чIалай бур Рамазан зуруйгу инсантал бунагьирттавун багьайшиву, оьккисса тIуллу дувайшиву. ЦIуххин бюхъай: циванникьай мяйжаннугу халкьуннал ва зуруйгу бунагьру бувайсса, сайки щяйтIант ссинжирдай бавхIуну бунува? Ва суалданухьхьун имам Ал-КьуртIубил дуллусса жаваб дур Ибну-ХIажар Аскьаланил «ФатхIул-Бари» тIисса луттираву:
«Рамазан зуруй вайксса чIявусса бунагьру, оьбаларду циван буллалиссар, щяйтIант бавхIукун мукун бикIан къааьркинниха?” – куну цIуххирча, жу укунсса жаваб дулунну: щяйтIант арх буцайссар так цила багьайкун, гьарца шартIру ва адавру дурурччуну зума дугьайминная. ЩяйтIантгу циняв къабахIайссарча, так яла оьмири бахIайсса. Ягу кIа хIадисрал мяъна дикIан бюхъйссар щяйтIантрал инсаннайн биян бувайсса асар чан шайшивруву, цанчирча, мяйжаннугу Рамазан зуруй бунагь баву чан шайнутIий.
Му бакъассагу, щяйтIант бахIирчагу, Рамазан зуруй инсаннайн асар биян бувайссар мунал нафсрал, ххуй дакъасса аьдатирттал, хасиятравун дагьсса тIуллал ва яла нигьачIинмий – щяйтIан-инсантурал» Жува Аллагьнал ﷻ буруччиннав оьсса, бунагьсса тIуллу даврия Рамазан зуруйгу, щалла шинал мутталийгу. Хъинмур буллан кьуват, кьудрат, тавпикь дулуннав! Амин.
ЖАМАЛ ХIАСАНОВ