Инсаншиврул «витамин»

Инсаншиврул «витамин»

Аллагьу Таьланал увкуну бур (мяъна): «Жу ляхъан буварду инсантал камилсса суратрай» («Ат-Тин» суралул 4-мур аят). Камилну ляхъан бувсса инсаннал чурххаву ца витамин биялну бакъахьурча, му къашавай хьуну, хьхьара хъанай бачай, сайки хъин дан къашайсса азарду ялун личай.

 

Жяматгу уттавасса чурх кунмассар. Ганингу цания-ца витамин биял къахъанахъисса ишругу шайссар. ЦIанасса заманнал жунма яла биял къахъанахъимур «витамин» бур хIурмат ва инсаншиву. Вай укунмасса махъругу бакъар, хIурмат бакъашиву шаттирал бакIрах хьунадакьлай дур: школалий, кулпатраву, кьатIув, автобусраву ва м. ц. Жунма чIалай бур мюрщими хъуниминнайн иттав бацIлацIи хьуну бушиву: хъунама ялун уххайхту лавай къабизлай, дуклаки оьрчIру учительтуращал бястру буллай, оьрчIру нитти-буттащал адав дакъа гъалгъа тIий, жагьилминнал хъунив хьуми кьякьлухун бихьлай, цивппа хъуниминнаяр аькьлу бумину ккалли буллай бур. Вай гьарзад – жяматраву хъинну нигьачIийсса дахханашивурттал, тарбия дакъашиврул, аьвамшиврул лишаннури.

ХIурмат бушиву – инсаншиврул аслу-гьанури. Му бакъасса чIумал цайми хасиятирттал асаргу чанссар. Элму-кIулшилул пайда цири, хъунаманах вичIи дишин къакIулхьурча? Хъуслиясса пайда цири иминшиву ва щукру бакъахьурча? Къуллугъ, исвагьишиву, чIалачIин – вай гьарзад инсаннаву духьурчагу, хIурмат бувайсса акъахьурча, лагмаминнал ганайн вихшала къадикIантIиссар.

Исламрал диндалул жунма лахьхьин буллай бур циняв инсантураха адав-хIурмат буллан. МухIаммад Идавс ﷺ ивкIссар циняв уздансса хасиятирттал эбрат ласунману, хаснува хIурмат бавриву. Ганал халкьуннал дянив цукунчIавсса личIишиву къадувайсса диркIссар: мискинсса ягу авадансса, хъунасса ягу чIивисса, бусурмансса ягу бусурман бакъасса. Идавсил ﷺ мюрщисса оьрчIай цIими байва, жагьилми ва хъуними асхIабтуращал маслихIат ккаккайва тIар.

Аьишатлул бувсун бур: «ФатIима кунма Идавсиха ﷺ лархьхьусса, аьмал-хасият, тIул-тIабиаьт дусса ттун цучIав къаккавкссар. ФатIима Идавсил ﷺ къатлувун буххайхту, га лавай ивзун, душнил кагу дургьуну, ненттабакIравун ппайгу куну, цува щяивкIун ивкIсса кIанай щябитайва. Идавс ﷺ ФатIимал къатлувун уххайхту, душ лавай бивзун, буттал канийн ппайгу увкуну, цуппа бивзсса кIанай щяитайва» (Абу Давуд).

Ялун нанисса ник лайкьну тарбия бавриву хъунмур бияла жуйвари. Нитти-буттал лахьхьин къабарча, оьрчIал цайнува цала тIайласса ххуллу нажагьгу язи къабугьайссар. Сагъ-саламатсса жямат хьуну ччарча, жуятува, жула кулпатрая, оьрчIая байбишин аьркинссар.

Жула буттал буттахъал учайсса бивкIссар: «Нитти-буттаха хIурмат бувайманал оьрму лахъи шайссар. Муаьлимнах хIурмат бувайманал элмулуву барачат буссар. Хъуниминнаха хIурмат бувайманай Аллагьнал ﷻ цIими бишайссар».

ОьрчIал цала нитти-буттаха хIурмат бусса кулпатирттаву паракьатшиву, рахIатшиву ва талихI буссар. Учительнал хIурмат бусса кIанай тIайлабацIу ва низам дуссар. Хъунаманал адав кIулсса жяматраву барачат буссар.

 

Шамил Аьлиев

2026-04-01 (Шавваль 1447 ш.) №4.


ЗанначIан гьаз дурсса кару

Цала дянивсса икьралдайн, кIулминнайн, соцсетирдайн чул бишлай аьдат хьусса халкьуннал дянив жунна чIявуну хъама дитай ца агьамсса низам: халкьуннайн букканнин цал Аллагьнайн ﷻ лабизан, дуаь дуван.   Ва укунмасса маслихIат бакъарча, бусурманчунал гьанусса мухIлухIин хъанахъиссар,...


Лажинлякъул лишан

Инсаннахьхьун ядуван дуллусса задрайн «аманат» учайссар. Ва бур аьрабрава лакку мазравунгу цайми бусурман миллатирттал мазурдивунгу бувкIсса махъ.   Аманат тIисса махъ аьрабрая таржума бувайссар «буллусса махъ бугьаву, дакI тIайлашиву, вихшала» тIисса мяънардай....


Иман цIакь дувансса давуртту

Идавсих ﷺ вичIи дирхьума – Аллагьнайн ﷻ мютIи хьумари. «Нур» тIисса суралуву увкуну бур: «Аллагьнайн ﷻ ва Идавсийн ﷺ мютIину бикIи, акъахьурча зун жаваб дулун багьантIиссар». Вай мукъурттил мяйжан буллай бур Идавсил ﷺ ххуллу (сунна) бувгьуну бачаврийну инсантурайн...


ХIабибнал ﷺ дуниял кьадитаврил бусала

Ца хавар бусанда, вичIи дишара Кьуръан-хIадис бувсун къабувчIайминнан, Аьжам шеъри бувну ХIабиб ﷺ кIицI анда Цал шафааьт жунма бияйрив ккаккан. Муъжизатру буслай гъалгъа буварча, КIивагу иттату макь экьи лагай, Цув кIицI лагаврийну ихтилат барча, Вай кьянкьасса дакIру кIукIлу хьун...


Лакрал миллатрал мажлис

Март зурул 18-нний Дагъусттаннал Муфтиятрал сипталийну МахIачкъалаливсса «Европа» тIисса залдануву хьунни чIявусса лак гьурттусса зумаритавал мажлис – ифтIар. Зал щапI куну бувцIуну бия, аьдатрайн бувну, мажлис байбивхьуна Мубараксса Кьуръандалул аятирттая, ккалаккиману ия...