Инсаншиврул «витамин»

Инсаншиврул «витамин»

Аллагьу Таьланал увкуну бур (мяъна): «Жу ляхъан буварду инсантал камилсса суратрай» («Ат-Тин» суралул 4-мур аят). Камилну ляхъан бувсса инсаннал чурххаву ца витамин биялну бакъахьурча, му къашавай хьуну, хьхьара хъанай бачай, сайки хъин дан къашайсса азарду ялун личай.

 

Жяматгу уттавасса чурх кунмассар. Ганингу цания-ца витамин биял къахъанахъисса ишругу шайссар. ЦIанасса заманнал жунма яла биял къахъанахъимур «витамин» бур хIурмат ва инсаншиву. Вай укунмасса махъругу бакъар, хIурмат бакъашиву шаттирал бакIрах хьунадакьлай дур: школалий, кулпатраву, кьатIув, автобусраву ва м. ц. Жунма чIалай бур мюрщими хъуниминнайн иттав бацIлацIи хьуну бушиву: хъунама ялун уххайхту лавай къабизлай, дуклаки оьрчIру учительтуращал бястру буллай, оьрчIру нитти-буттащал адав дакъа гъалгъа тIий, жагьилминнал хъунив хьуми кьякьлухун бихьлай, цивппа хъуниминнаяр аькьлу бумину ккалли буллай бур. Вай гьарзад – жяматраву хъинну нигьачIийсса дахханашивурттал, тарбия дакъашиврул, аьвамшиврул лишаннури.

ХIурмат бушиву – инсаншиврул аслу-гьанури. Му бакъасса чIумал цайми хасиятирттал асаргу чанссар. Элму-кIулшилул пайда цири, хъунаманах вичIи дишин къакIулхьурча? Хъуслиясса пайда цири иминшиву ва щукру бакъахьурча? Къуллугъ, исвагьишиву, чIалачIин – вай гьарзад инсаннаву духьурчагу, хIурмат бувайсса акъахьурча, лагмаминнал ганайн вихшала къадикIантIиссар.

Исламрал диндалул жунма лахьхьин буллай бур циняв инсантураха адав-хIурмат буллан. МухIаммад Идавс ﷺ ивкIссар циняв уздансса хасиятирттал эбрат ласунману, хаснува хIурмат бавриву. Ганал халкьуннал дянив цукунчIавсса личIишиву къадувайсса диркIссар: мискинсса ягу авадансса, хъунасса ягу чIивисса, бусурмансса ягу бусурман бакъасса. Идавсил ﷺ мюрщисса оьрчIай цIими байва, жагьилми ва хъуними асхIабтуращал маслихIат ккаккайва тIар.

Аьишатлул бувсун бур: «ФатIима кунма Идавсиха ﷺ лархьхьусса, аьмал-хасият, тIул-тIабиаьт дусса ттун цучIав къаккавкссар. ФатIима Идавсил ﷺ къатлувун буххайхту, га лавай ивзун, душнил кагу дургьуну, ненттабакIравун ппайгу куну, цува щяивкIун ивкIсса кIанай щябитайва. Идавс ﷺ ФатIимал къатлувун уххайхту, душ лавай бивзун, буттал канийн ппайгу увкуну, цуппа бивзсса кIанай щяитайва» (Абу Давуд).

Ялун нанисса ник лайкьну тарбия бавриву хъунмур бияла жуйвари. Нитти-буттал лахьхьин къабарча, оьрчIал цайнува цала тIайласса ххуллу нажагьгу язи къабугьайссар. Сагъ-саламатсса жямат хьуну ччарча, жуятува, жула кулпатрая, оьрчIая байбишин аьркинссар.

Жула буттал буттахъал учайсса бивкIссар: «Нитти-буттаха хIурмат бувайманал оьрму лахъи шайссар. Муаьлимнах хIурмат бувайманал элмулуву барачат буссар. Хъуниминнаха хIурмат бувайманай Аллагьнал ﷻ цIими бишайссар».

ОьрчIал цала нитти-буттаха хIурмат бусса кулпатирттаву паракьатшиву, рахIатшиву ва талихI буссар. Учительнал хIурмат бусса кIанай тIайлабацIу ва низам дуссар. Хъунаманал адав кIулсса жяматраву барачат буссар.

 

Шамил Аьлиев

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


Идавс ﷺ увсса къатта

Маккалул Бану Гьашим тIисса махIлалий буссар гьарцама бусурманчунал дакIниву ляличIисса кIану бугьлагьисса къатта. ХIакьину шикку библиотека бур, аммарив ца заманай ва кIанай бивкIссар щала дунияллул тарихрайн асар биян бувсса инсан – МухIаммад Идавс ﷺ ниттил увсса къатри. Идавсил ﷺ тухум...


Дуклаки оьрчIал нитти-буттан кумагран

ОьрчIру хъуни баву – ца чулуха захIматсса ва жаваблувшиву хъуннасса, вамур чулухагу ххарисса даву дур. Гьарцагу инсаннан ччиссар цала оьрчI-душ талихIрайн бувккун, дурккусса инсан хьуну. Аммарив чIявуминнан мукунсса хьуншиврул ци дуллан аьркинссарив кIулну къабикIай. На хIадур бував дуклаки оьрчIру...


Бархъаллал Маллайл шеъри

"Мажму́аьтул-аьша́р" тIисса луттирава. Бишлашиссар луттираву бусса куццуй.   (Дайдихьу хьхьичIмур номерданий)   Ружмарданул чак бувну камилну кьаст дуруна, Цалва-цалва агьлулухь хIалал бити увкуна. Къумамий тархъан бувну душманмий дакьил бувну, Цайва-цайва ялувсса хIакьру тIайла...


Аькьлукартурал махъру

МухIаммад Идавсил ﷺ асхIаб Аьбдуллагь ибн Масъоьдлул увкуну бур: «Халкьуннал учай ххаллилсса махъру. Махъру ва тIуллу цасса инсанни талихIрайн уккантIисса. Махъру тIуллаха къалавхьхьума – аьй дуван лайкь хьумари».   Аьбдуллагь ибн Аьмрдухьхьун ца инсаннал буллуссар джигьадрал хIакъиравусса суал....


ДакIнивусса загьру

ХьхьичIазаманнай ца душ щар хьуну, ласнал къатлуву ласнал ниттищал яхъанай бивкIун бур, ганиха къуллугъ буллай. Амма ласнал ниттил мудан ганий аьй-бювкьурду дуллай, яхI буван къабюхълай бивкIун бур. ХIукму бувну бур ласнал ниттин загьру буллуну дирчIан дуван.   Душ лавгун бур базаллуву...