ДИН ВА ИНСАН
ДИН ВА ИНСАН

Кьамул къабайсса цадакьа
Хъинбалалул ххуллий харжлугъ даву – бусурмансса инсаннал дуван бюхъайсса давурттава ца яла хъинмурди. Цадакьа бувманан чири шайссар, АллагьначIан ﷻ гъан увайссар.
Бюхъайссарив бувсса цадакьа Аллагь Тааьланал кьамул къабуван? Гьарца ишираву кунна, цадакьалулгу дуссар цинна ккаккан дурсса шартIру. Ми шартIру щаллу къадуварча, цадакьа кьамул къашайссар.
1. Нанижат. Бусурманчунал дуллалисса гьарца тIулданун кьимат бищайссар мунал дакIнивусса нанижатраха лавхьхьуну. ТIайласса ният дакъахьурча, бувсса хъинбалалул чири ххиттуйн буккан бюхъайссар. Мува куццуй, гьарца кьини дуллалисса давугу эбадатрайн кIура даянтIиссар, дагьайкунсса нанижат духьурча. Оьмар-асхIаблул t бувсун бур цанма МухIаммад Идавсия e бавмур: «ХIакьну, циняв аьмаллан кьимат бищайсса ниятрах бурувгунни... (Цукунсса ният диркIун дурив, мукунсса хIасилгу хьунтIиссар)» (Ал-Бухари, Муслим) Имам Нававил ва хIадис бувчIин буллалисса кIанай чивчуну бур: «Ва хIадисрал мяъна укунссар: бусурмансса инсаннал бувмур кьамулссар так тIайласса ният диркIун духьурча. Ният дакъахьурча, чири бакъассар. Ялагу ва хIадисраву бур хIучча чаклин биссаву, гъуслу баву (чурх шюшаву) ва таяммум хIисав бакъашиву ният дакъахьурча.
Мукунмассар цаймигу эбадатирттал хIакъиравусса хIукму: чак, закат, зума, хIаж, иътикаф ва цаймигу». ДакI марцIсса инсаннал гьарца хъинбала бувайссар так Аллагьнал ﷻ рязишиву тIалав дувансса ниятращал. Агарда цадакьа булурча халкьуннан цува чумартману чIаланшиврул ягу каши дусса ушиву ккаккан буваншиврул – мукунсса цадакьа Аллагьнал ﷻ кьамул къабувайссар. ЧIявучин, бивкIу хьусса чIумал хIисав шай халкьуннал хьхьичI лажин кIялану чIаланшиврул хъунисса цадакьартту буллалими. Инсаннал махъ къаучин бувсса цадакьагу дакIнихтуну бувссаннун къахIисавссар
2. ХIалалсса хъус-маэшат ХIарамсса ххуллий ляркъусса хъус хIарамссар, миннуя бувсса цадакьагу цадакьалун къаккаллиссар, Заннал кьамул къабувайссар. ХIадисраву увкуну бур: «Цала хIалалну ляркъусса хъуслия сайки бачIи чассаграл багьлунсса цадакьа бувманая Аллагьнал ﷻ му чара бакъа кьамул бувну, зунттуксса чири чичинтIиссар. Аллагьнал ﷻ так марцIмур, хIалалмур кьамул бувайссар». (АхIмад, Ал-Бухари, Муслим).
3. Лахъуни баву Цал-цал кIия инсаннал дянив къалмакъал хьусса чIумал, цаннал гаманан бувсса кумаг-кабакьаву, цадакьа дакIнин бутлан бикIай. Му къагьану, цайминнахьгу буслан бикIай, на та инсаннан вайксса-тайксса цадакьартту бувссар, та ттуйн барчаллагьрай икIан къааьркиннив, тIий. Му куццуй цадакьалух цанма багьлагьисса чири ччуччин бувну бухлаган буллалиссар. Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Лахъуни буллай, аьйрду ришлай, къаччан бикIлай зула цадакьартту аьдада бувссаннуйн кIура баен мабулларди…» («алБакьара» суралул 264 аят)
4. Бунагьсса ххуллий ишла бувансса цадакьа Бунагь буван кабакьаву дурма цувагу бунагь бувайману ккаллиссар. Му куццуй, хIарамсса задран ишла бувантIишиву кIулну бунува цадакьа бавугу бунагьссар. Мукунсса цадакьалия кумаг къашайссарча, заралли хьунтIисса. Масалларан, хIан ласун, зуна буван, аьркин бакъасса тIуркIурдай буккан арцу дулурча, му цадакьа бакъарча, бунагьраву гьурттушин давур. Ца хIадисраву увкуну бур: «Бусурмансса инсан ивчIан бачIи мукъуйнувагу кумаг бувма Аллагьнал ﷻ хьхьичI авцIусса чIумал ганал ненттабакIраву дикIантIиссар «Аллагьнал ﷻ рахIму-цIимилуя умуд кьувкьума» тIисса чичру». (Ибн Мажагь). Зула цадакьа кьамулну лякъин ччарча, вай шартIру щаллу дувара.
МУСЛИМ АЬБДУЛЛАЕВ
Сахаватлув ЗанначIан гъанссар...
Жула оьрмулуву хIасул хьуну бур укунсса стереотип: ягу иман ва дин ягу даву ва карьера… Цания ца. Ччя-ччяни хьунабакьлай бур даву дакъашиврийн бувну, кулпатрал ахIвал кIюласса инсантал. Ягу давриву иш бавчусса, амма диндалулмур чул хьхьарасса. Къашайссарив бизнесравугу хьхьичIунну, даврий шачIанттулгу лахъ хьуну, ми гьарзад диндалуцIун бавхIуну дачин дуван?
Бизнесрал хIакъиравусса агьамми тIалавшиннарду
Бизнесрал хьхьичI цукунчIав бикIан къабучIиссар инсаннай къия дурну ягу хъяврин бувну, цува авадан хьунсса мурад. Муштаринащалгу дакI тIайлану, Исламрал машлул ххуттаягу къаувксса инсаннан тIайлабацIу хъунмассар.
Нигьамабусари зула муттаэтурая
Инсантурал няраву хIасул хьуну бур пикри муттаэшиву (конкуренция) дусса кIанттай дулланмур дакъассар тIисса. Му пикри кьабитан аьркинссар. Дунияллий чувчIав бакъассар ва бикIан къабюхъайссар так ца инсаннал бизнес хьхьичIуннай хьуну нанисса иш. Дукия, янна-ка, машинарду ва чIярусса цаймигу инсаннал оьрмулун аьркинсса затру итадакьлай дур лап чIярусса компаниярду, миннуха зий бур даххулт. Гьарцаннан кIану биял хъанай бур. Рынокрайн цIу-цIусса инсантал букIлай, цанмасса кIану ляхълай бушиву хIисаврайн ласурча, конкуренциялуща хьхьичIунмай шаву дацIан дуван къашайссар. Конкуренциялия нигьа бусансса кIану бакъассар. Зула мурадирайн биянсса ниятрай ва хIарачатрай зузияра. Яла-ялагу, МухIаммад Идавсил ﷺ насихIатрайх бачияра: «Куннай ку мяш къахъанай, куннайн кув хIусут къабуклай, цаннаща цаннал маша къазехлай, муштариталгу хъяврин къабуллай, къалпмуниягу бурувччуну зузияра» тIисса.
Ляхълакъимур чIяру дуван кумагрансса кIулшивуртту
Цумацагу инсан хIарачат буллай ур цала пишалун мюнпатсса кIулшивуртту ларай дуван. ХIакьину чара бакъа аьркинну бур зула пишалул ялун ххисса кIулшивугу ласаву. Мукунсса инсан ххишалану тIалавну уссар жяматран. Амма ялун ххисса кIулшиву ласаврих чIярусса арцу харж дуллангу чарабакъашиву дакъассар. ЦIанасса заманнай ххуттая къаувккун мюнпатсса кIулшиву ласунсса ххуллурду чIявур: вебинарду, лекцияртту, тренингру, скайпконференцияртту, луттирду. Тренингру муксса сийлий дурхха, ми сакин буллалиминнал дянив бакIрайн багьлай бур пишакартал бакъасса, халкь хъяврин буллалимигума. Цаппарасса тренингирдал бюхъайссар инсан Исламрал ххуллиягума уккан уван. Амма циняв тренингру нигьачIисса ххай мабикIари. Аьркинссар так хъирив лаян ми тренингру цу буллан най урив. Агарда ми тренингру хIакьсса пишакар буллай ухьурча, лякъияра мунах вичIидишинсса чIун, зула кIулшивуртту цуксса куртIсса духьурчагу.
Кризисрал шартIирдай бизнес хьхьичIуннай даву
Кризис дайшишруну ягу буруккинну кьамул дуллангу аьркиншиву дакъассар. Кризис савав хьуну бюхъайссар хьхьичIунмайсса ххуллу тIитIингу. Так бувчIин аьркинссар, инсан му кризисрах цукун уруглай урив, байча щаврих куна, юхссагу ххуллу тIитIаврих куна. ЧIярусса хъунисса компаниярттал цала даву дайдирхьуссар хаснува кризис хьусса ппурттуву. Кризисрал шартIирдай хIисав буван аьркинссар цала бюхъурду ва каширду. Лахьхьин аьркинссар рынок, агьалинан дакъа чара бакъасса хъус ва ми машай дуккан дуван.
ИхIсандалул даву ва ишбажаранчишиву
Исламрай ихIсандалул даву (цадакьа) ккаллину бур Заннайн икрам баврил ца яла агьамсса кьяйдану, муния мюнпат хъунмассар дунияллий ва ахиратраву. Цадакьалул дакIру кунничIан ку гъан дувайссар, инсантал цачIунмай бувайссар, дусшиву цIакь дувайссар. Сахаватлувсса инсаннал цайминнан ххаришиву дулайссар ва цачIанмай инсантал кIункIу бувайссар. МухIаммад Идавсил ﷺ увкуну бур: «Бахилсса инсан Аллагьная архссар, му Алжаннуягу архссар, цIарачIан гъанссар. Сахаватлувма АллагьначIан гъанссар, АлжаннучIангу гъанссар, халкьунначIангу гъанссар, цIарая архссар» (Тирмизи). ИхIсандалул давурттайхчин бусурманнал цIакь дурссар цала дахIавуртту, экономикалул тагьар. Жунма тарихрава кIулсса куццуй, халиф Оьмар ибн Аьбдулаьзизлул заманнай экономикалул ва социал тагьар хьхьичIунну диркIшиврул тIайлабацIу ссаву бивкIссарив хIакьину жущава бувчIин, лаласун бюхълай бакъар. ИхIсандалул хазна муксса бувцIуну бивкIун бурхха, паччахIлугърал пособиялух мюхтажсса инсан луглай ляхълай къаивкIун ур, закатран дуллумур махъуннай хазналувуннай зана хъанай диркIун дур.
САИД КЬУРБАНОВ