ТалихIрайн буккан байсса насихIатру

ТалихIрайн буккан байсса насихIатру

ТалихIрайн буккан байсса насихIатру

Ва дунияллий гьарцама инсан хIарачат буллан икIай талихIрайн уккан. Му мукъул мяънагу цинявннан личIи-личIину дурчIай. Цаннал талихIну ккалли дувай чурххал цIуллушиву, цаманал – хъус, арцу, шамулчинманал – лахъсса къуллугъ, ваманал – кулпат ва оьрчIру. КIицI лавгмунил агьамшиву цуксса лахънугу, бусурманчунал хIакьсса талихI ва тIайлабацIу – цаятува Аллагь ﷻ рязину ушиву кIулшивури. Аллагь ﷻ рязисса инсан дунияллул ва ахиратрал талихIрайн увкмари, мунал ишругу яла хъинмур куццуй бачинтIиссар.

 

Бусурманчунал оьрмулул ххуллу ккаккан буллалисса яла агьаммур далил хъанай бур Заннал тIайла бувксса лу – Кьуръан. Ванивусса насихIатру биттур булларча, жува талихIрайн ва мурадрайн буккантIиссару. Гайннувасса цаппарассаннул мяъна шикку чичинну.

  1. Заннайн иман дишаву. «Аллагьнайн ﷻ эбадат дуллалияра, ганащал архIал цама зал маувари». («Ан-Нисаъ» суралул 36-мур аят).
  2. Ссавур даву. «Инсантал зарал бивмири, так имангу дирхьуну, хъинбалардугу буллай, куннал куннахь хIакьмур буслай ва ссавур даврин маслихIат буллай бивкIми личIаннин» («Аль-Аьср» суралул 3-мур аят).
  3. Чак баву. «Щак бакъа, чаклил инсан уруччайссар бунагьирттая ва Заннайн мютIи акъашивруя. Аллагь ﷻ кIицI лагаву – яла агьаммурди. Аллагьнан ﷻ кIулссар зу дуллалимур». («Аль-Аьнкабут» суралул 45-мур аят).
  4. Элму лахьхьаву. «Ина уча: «Ттул Заллуй, ттул элму-кIулши гьарза дува»» («ТIа-гьа» тIисса суралул 114-мур аят).
  5. Заннайн щукру баву. «Ттуйн щукру байминнансса неъматру На гьарза буванна. Щукру къабарча, Ттул танмихI цIакьссар», – увкуну бур Аллагь Тааьланал. («Ибрагьим» тIисса суралул 7-мур аят).

«Зунма буллусса неъматирттайн щукрулий бикIияра» («Аль-Бакьара» тIисса суралул 252-мур аят).

  1. Хъинбаларду баву. «Зула хъус харж дувара хъинбалалул ххуллий. Зула зува гьалак мабувари. Хъинсса давуртту дуллали. Аллагьнан ﷻ ххирассар хъинбаларду бувайми». («Аль-Бакьара» суралул 195-мур аят).

«Хъинбаралдаву куннаяр ку хьхьичIун буккан хIарачат буллали» («Аль-Бакьара» тIисса суралул 148-мур аят).

  1. Тавба даву. «Заннал ﷻ цIимилийнсса хьул кьукьин мабувари. Аллагьнал ﷻ багъишла битайссар циняв бунагьру. Аллагь – багъишла битаймари, цIими бишаймари» («Аз-Зумар» суралул 53-мур аят).
  2. Чумартшиву. «Цала хъус Аллагьнал ﷻ ххуллий харж дуллалими лавхьхьуссар къалмул ккуккулува ххявхсса арулва чIаллуха, гьарца чIаллувугу ттурш-ттуршва ккукку бусса. Аллагьнал ﷻ Цанма ччиминнан чири гьарза бувайссар…» («Аль-Бакьара» суралул 261-мур аят).
  3. Аьдилшиву. «…Дустуращалгу, душмантуращалгу аьдлу буну бикIияра, мури Аллагьная нигьа бусавричIан гъанмур куц…» («Аль-Маида» суралул 8-му аят).
  4. Махъ бугьаву. «Ятинтурал хъуслийн тамахI мабихьларди, так ганан мюнпатсса кIану бакъахьурча, га хъуна хьуннин. Буллусса махъ бугьияра, щак бакъа, увкусса мукъухлу жаваб Кьиямасса кьини дулун багьантIиссар» («Аль-Исраъ» суралул 34-мур аят).
  5. ХIалимшиву. «Заннал хIакьсса лагъарт – аьрщарайх хIалимну, иминну заназимири» («Аль-Фуркьан» суралул 63-мур аят).
  6. ДакI хъун къадаву. «Халкьуннан дакIхъуншиву ккаккан мадулларда, аьрщарайх ухттанну мазанарда. Аллагьнан ﷻ къаччиссар цаятува цивппа цIарду, пахрурду буллалими». («Лукьман» тIисса суралул 18-мур аят).
  7. Аллагь кIицI лагаву (зикр). «… Аллагь кIицI лаглай дакъарив дакIру рахIат дуккайсса?!» («Ар-Раъд» тIисса суралул 28-мур аят)
  8. Зуна баврия мурахас шаву. «Зуна бавричIан гъан машари. Му мурдалсса, аскисса ххуллури» («Аль-Исраъ» суралул 32-мур аят).
  9. ТIайлашиву. «Щялмахъ буслай, зунма кIулсса тIайламур кIучI мабулларди» («Аль-Бакьара» тIисса суралул 42-мур аят).
  10. ЦIими бушиву. «Халкьуннай цIими бува, хъинмунийн кIункIу бува, духIиндакъултрая арх хьу» («Аль-Аъраф» тIисса суралул 199-мур аят).
  11. Иман цIакь даву. «Мяйжансса муъминтал – Аллагьнал ﷻ цIа кIицI лагайхту нигь дагьаймири. Гайннал иман (вихшиву) гуж шайссар Заннал аятру бавукун. Гайннал так ца Заннайн таваккал бутайссар» («Аль-Анфаль» суралул 2-му аят).
  12. Махъру ва тIуллу цасса дикIаву. «Муъминтал, зу циван буру зува къабаймур цайминнахь бува тIий? Аллагьнан ﷻ къаччиссар цала къабаймур цаманахь бува учайми!» («Ас-Сафф» тIисса суралул 2-3 аятру).
  13. ДакI мяш къадаву. «Аллагьнал ﷻ цайминнан дуллумунийн тамахI мабихьларди» («Ан-Нисаъ» суралул 32-мур аят).
  14. Нитти-буттаха хIурмат баву. «Заннал зуйн амру бувну бур Цайнма бакъа щийнчIав икрам къабуллан, нитти-буттаха хIурматрай бикIан. Гай хъунив хьуну бухьурча, «Уф» тIисса махъ къаучин, чIу лахъ къабуллан, хIурматрай гъалгъа тIун» («Аль-Исраъ» суралул 23-мур аят).
  15. ЯхI бушиву. «Чакру щаллуну буллалу, халкь хъинмунийн кIункIу бува, оьмуния байщун бува. Вила ялун бивмургу яхI бувну бухIи» («Лукьман» тIисса суралул 17-мур аят).

 

 

МухIаммад Кьурбанов

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


Хъинсса тIул-тIабиаьтраясса калимарду

Хъинсса тIул-тIабиаьтран хас бувну буссар тамансса, мусил багьасса махъру. Шикку чичинну миннувасса цаппара, гъафлатравун дахьларгсса дакIру кIукIлу хьуну, хъинсса тIуллу дуллан кIункIу дуваншиврул:   МухIаммад Идавсихь ﷺ цIувххуссар: «Бусурманнава цала диндалуву яла узданма...


Бархъаллал Маллайл шеъри

"Мажму́аьтул-аьша́р" тIисса луттирава. Бишлашиссар луттираву бусса куццуй.   (Дайдихьу хьхьичIмур номерданий)   Ружмарданул чак бувну камилну кьаст дуруна, Цалва-цалва агьлулухь хIалал бити увкуна. Къумамий тархъан бувну душманмий дакьил бувну, Цайва-цайва ялувсса хIакьру тIайла...


Дуккаву бигьа хьуншиврул

Дайдирхьунни цIусса дуккаврил шин. Жунма кIулсса куццуй, Аллагьнал ﷻ цIа кIицI ларгун, Занная кумаг чIа увкуну дуллалисса давриву лябуккугу, барачатшивугу дикIайшиву. Дуккаву ккалли дуван бучIир ца яла захIматмур даврин. Мунин бувну, ва макьалалуву цачIун дурну дуссар дук-лакисса чIумал дурккуну...


Аькьлукартурал махъру

МухIаммад Идавсил ﷺ асхIаб Аьбдуллагь ибн Масъоьдлул увкуну бур: «Халкьуннал учай ххаллилсса махъру. Махъру ва тIуллу цасса инсанни талихIрайн уккантIисса. Махъру тIуллаха къалавхьхьума – аьй дуван лайкь хьумари».   Аьбдуллагь ибн Аьмрдухьхьун ца инсаннал буллуссар джигьадрал хIакъиравусса суал....


ДакIнивусса загьру

ХьхьичIазаманнай ца душ щар хьуну, ласнал къатлуву ласнал ниттищал яхъанай бивкIун бур, ганиха къуллугъ буллай. Амма ласнал ниттил мудан ганий аьй-бювкьурду дуллай, яхI буван къабюхълай бивкIун бур. ХIукму бувну бур ласнал ниттин загьру буллуну дирчIан дуван.   Душ лавгун бур базаллуву...