Кулпат цIакь баврицIунсса маслихIатру

Кулпат цIакь баврицIунсса маслихIатру

Кулпат цIакь баврицIунсса маслихIатру

Дагъусттан мудангу ккалли хъанахъиссар салкьисса кулпатру бусса, жула буттал ппухълунная шинмай куннал куннан хIурмат лавайсса, кулпатру цIакь буван, щаллуну я хьун хъунмасса хIарачат буллалисса билаят бушиврий. Амма хIакьинусса кьини мукун цIуну сакин хьусса кулпатирттаву куннан кув бувчIлачIавуртту чан хъанай дур.

Совет хIукумат зия хьуну мукьахсса сияхIрах буруглалисса чIумал, жунма чIалан бивкIунни чIявусса кулпатру личIи хъанай бушиву. Дагъусттаннай 35-ра шинавун бияннинсса оьрмулувусса жагьилтурал сияхIрах бурувгсса чIумал цIуну сакин хъусса гьарца шамилчинмур кулпат личIи хъанай бур.

Яла ливчIсса бачIиннаягу куннан-кув чанну бувчIлай бур, хIатта дянив оьрчIру бунувагу, личIи хьунсса кьасттирай бур.

Ва статистикалул так хIукуматрал ЗАГСрайхчIин сакин хьуми ккаккан буллай бур, шариаьтрай магьарду бивхьуми хIисавравун ласурча хъиннува гьарза хъанай бур. Му хIасилданул ккаккан буллалисса куццуй, чIявуми кулпатру хъаннил дакI хъун дуллалаврил, ласнах ва ганал мачча-гъанминнах къулагъас чанну душиврия, цила кулпат цIакьну бугьансса кьаст-хIарачат чаншиврия хъанай дур. ОьрчI бувну мукьах хъиннува цинма циняв буржлувну чIалан бикIлай бур, цила бакъа оьрчI къабувсса кунма ккалли буллай, оьрчI буваврийну цила бурж биттур бувну къуртал хьусса кунма бизлай бур, ва цинма ччи-ччимурду буллан бучIисса кунма ккалли буллай бур. Шиккува учин ччай бур, арамталгу гьарца чулуха салкьисса, диялдакъашиву дакъасса къабикIайшиву, багьайсса куццуй цала кулпатрал хьхьичIсса бурж щаллу къабувайшивугу, амма минная чансса махъ буванну гъалгъа.

Кунная кув личIи шаврил дайдихьу дачай чIярумур чIумал душварал чулуха, ласнал багьайсса куццуй аьркинмунил кулпат щаллу буллай бакъар тIий, цила лагма-ялттуминная хIисав ласай, яла аваданми кунма ялапар хъанан ччай, лас кьякьлухун ихьлай, кьюкьин уллай.

Ислам диндалул кулпатрал чулухуннайсса ургъил хъун дуллалиссар, цанни учирча, бусурманнал уммат хъун хъанахъиссар, цIакь хъанахъиссар, барачат гьарзассар нахIусса кулпатру гьарзассаксса. Ххирасса душру-хъамий, зун къаччан мабикIари дайдихьу зуяту дурнутIий. Ва заманалул душру ялугьий бур ласнал цуппа талихIрайн буккан буваннин, цила чулуха цичIав захIмат къабувнува. Жунма кIулсса куццуй, гьарцагу инсан, адимина икIу, хъамитайпа бикIу, мискинсса-авадансса къаувкуну, цIуллу-сагъсса къаувкуну, ахIвал-хIалланух къабурувгун, цинявннан талихIрайн буккан ччан бикIай. Амма цIуну цачIун хьусса кулпатру пикри буллан къабикIай талихIрайн букканшиврул хъинну хъунмасса захIмат буван аьркиншиву ва хъуннасса ссавур дуван аьркинну бикIайшиву. Пикри буварча, талихIрайн буккан бигьассар, тиху-шихунмай къабуруглай, цала думуний гьашиву дулларча. Инсаннал оьрму ца куццуй къабачайссар, хIакьину аваданну цанма ччикун яхъанай бухьурча, кьинилул ца кьини думургу дух ларгун личIан бюхъайссар, Мукунма, хIакьину ахIвал чанну, ссуссукьуну ялапар хъанай бухьурчагу, Аллагьнал ﷻ цIимилийну чансса хIаллава маэшат гьаз шайссар, кабакьайссар жуцIунма, хIарачат буллан аьркинссару жувагу. ТалихI бакъултну жува чIалан бикIайссару цайминначIа думур жучIарагу ччай, ягу хъиннува гайминнаяр лахъа-хъунну ччишиврул. ХIатта, гьарца щарсса дуцин ччисса жагьилнан кIулну бикIан аьркинссар: кулпат баву – оьрмулул хъинну агьамсса ша бушиву ва щарсса дурцуну мукьах ганихасса аякьа дикIан аьркиншиву. Жула Идавсил ﷺ увкуссар «Гьарца кулпатрал ва оьрчIал ялувманал кьиямасса кьини миннахлу жаваб дулунтIиссар», – куну. Буссар цаппара ишру ласнал ва щарссанил дянивсса арарду ххуй даврин хасъсса, щак бакъа талихIрайн буккансса шартIруну хъанахъисса.

ТалихIрал цалчинмур шартI хъанай дур – ласнал щарсса ягу щарссанил лас талихIрайн буккан буваннин къаялугьлай, хьхьичI цала чIаравма талихIрайн уккан уван байбишаврий. ЦIуну сакин хьусса кулпатраву цана цува хъинну гужланну ххирашиву, цаярасса рязийшиву кьадиртун, цала чIаравманан цукун ччай буривгу кIул буван аьркинссар, чIаравманал пикригу цукунсса бурив кIул хьунмур бувну, цанная ца рязийну зана-кьала хъанан хIарачат буван аьркинссар. Мукун куннах ку вичIи къадиширча цува хъун хъанай, чIаравма кьюкьин уллай, кулпат зия шайссар.

КIилчинмур шартI хъанахъиссар ласнал ягу щарссанил кулпатравуминнангу, гъанчувнангу хIурмат баву шайсса куццуй, мий личIий къабуллалавур. Чара бакъа аьркинссар уссу-ссуннал, гъанчувнал дянивугу дахIаву дикIан личIий къабувну. Жунма ххан бикIай так ласнал ва щарссанил дянив дикIан аьркиншиву куннан кув ххирашивугу, салихIшивугу, амма хъиривсса гъанчувнангу аьркинссар хIурмат-кьадру буван, аякьа дуван, мийгу ххирану бикIан, миннащалсса арагу зия къадуллан.

Шамилчинмур шартI хъанахъиссар шайссаксса гужну ласнал ва щарссанил дянив цанначIан цаннал хIурмат ва кумаг гьарца даймуниву, дитаймуниву. Ласнал щарссанилсса ва щарссанил ласналсса аьркиншин, ганан ччимур цаламур кунма кьамул буван, жунма ччимур кьабивтун, цала чIаравманал мурад барт бигьлан, ганал мурад жуламурнияр агьамну ккаклан. Мукун хIурмат лавайсса кулпатру оьрмулухун архIал яхъанай личIайссар, барачатшивугу гьарзассар. Гьарца чулуха алгусса, гъалатI къабувайсса инсан къаикIайссар. Диял дакъашивурттал хIисав ласлай ххуйсса аьмал хъама битлан къааьркинссар. Бюхъавай ххуймур аьмал дакIний битияра, ганийхчIин зула къаччан бикIавугу хъама битан хIарачат бувара. ХIалимну, ххуйну чIалачIисса кулпатирттавугу дуссар диялдакъашивуртту, амма аькьлу буну занакьулу хъанахъиминнал диялдакъашивуртту кьюлтI дурну, ххуйми ишру ялун чIалачIи бувайссар, мунийну цалва кулпатирттал сийгу гьаз дувайссар. Гьарцагу чулуха салкьисса кулпат къабикIайссар. Аваданну ялапар хъанахъимийгу я къашайшиврул аьз бувсса, ягу оьрчIал буруккиндаралусса, ягу цамур диялдакъашиву дусса бикIайссар. Ци духьурчагу ца диялдакъашиву дуссар, амма аькьлу бунал ларитайссар чил янила.

Мукьилчинсса шартI Аллагь Тааьланал буллумунийн щукрулий бикIавур, жунмарив му чIявуну хъама битай. Аллагь Тааьланал жуйнма буюр бувссар щукрулий бикIан гьарца дуллумунийн. Аллагь Тааьланал шукру къабувайманан кьисмат чан бувайссар, щукрулийминнан хъиннува гьаз бувайссар. ЧIявусса Исламрал аьлимтурал буслай бур кулпатравусса тIааьн дакъашивуртту кIюласса иман думиннал, Аллагьнайн ﷻ таваккул къабувайминнал, Идавсил ﷺ лавсун най ивкIсса суннатирттал ххуллу къакIулминнал кулпатирттаву дикIайшиву. Абу Гьурайрал бувсъсса Идавсил ﷺ хIадисраву увкуну бур: «Щарсса дуцлациний хIисавравун ласайссар мукьра шартI: ганил аваданшиву, агьулданул (тухумрал) цIанил бюхттулшиву, ккаккан ххуйшиву ва дин душиву. Зу буцияра диндалул ххуллу цIакьну бувгьумур, цанчирча, ккаккан ххуйшиву зия шайссар чIун ларгувкун, аваданма мискин хьун бюхъайссар, цIа дусса тухумгу бухлаган бюхъайссар», – куну. Иман цIакьмур душ бувцума къааьйкьинтIиссар. Ялагу бур хIадис Абу Гьурайрал бувсъсса: «Мукунма душ щарну буцин увкIсса жагьилгу диндалул чулуха кьянкьасса ва аьмал хIалимсса, рахIатсса ухьурча, булара зула душ, махъун къабутлай». Акъахьурча дунияллий адав дакъашиву, жагьилмий бунагьралун багьаву гьарза шавай дунутIий. Чансса ишру къашай вай хIадисру къакIулсса жагьилсса оьрчI ва душ куннащал куннал дахIаву дурну, хъинну гъанну куннащал ку хьуна бакьаву дурну, зуна бувну, яла дянив душманшиву хьуссагу. КъакIулнахь буслан аьркинссар кIул хьуншиврул, чIявучин къакIулну бикIайнутIий – жула оьрчIахь, чIаххурахь, мачча-гъаннахь ва м. ц.

ЦIуну хьусса лас-щарнин кIулну бикIан аьркинссар цала дянивсса ара так цаннал цаннахсса эшкьи-ччаврийну дакъасса, гьарица мудангу цала маэшатраву бикIу, цаймигу аьркиншиннараву бикIу бивхьусса захIматрайну, гужсса ссавурданийну шайшиву. Хъиннува агьамсса Аллагь Тааьланал бивхьусса буржру биттур баврийну, чIа тIий дуаьрттаву цанма маэшат, даража лахъ баву, цала дянивсса ччаву гуж лаган даву, талихI гьарза баву ва куннан ку бувчIин баву. Нитти-буттангу кIулну бикIан аьркинни цила чIумал оьрчI-душ щаллу буван аьркиншиву, лахъи лаган къабуллай, лайкьсса инсан цачIана увкIний.

Лахъину оьрму бувтсса инсантурал тIун бикIай куннал ку хъин чулий ккаккаву, цIа даву хъиншиву, лайкь бакъамуния гъалгъа къатIийна, ххуй чулий дурсса цIанил инсаннал дакIнивун ххаришиву рутайшиву, хъиннува ххуйсса аьмал буван ччан бикIайшиву. Хъаннин хас бувну Идавсил ﷺ увкуссар: «Я душ-хъамитайпа! Зува яла ххуймий, лайкьмий зула арамтуннаяр хьхьичI Алжаннавун буххантIиссару ва зула арамтуннал хьхьичIунгу буккантIиссару чаклингу бивссуну яла ххуймий дучрай чIюлугу хьуну, зул чIаравгу бикIантIиссар ссурмухьхьулт, зувагу бикIантIиссару пар-пар тIий ляълу-жавгьарду кунма». Аллагь Тааьланал хъамитайпа цила ласнан ххирасса янил жавгьар кунма хьун бувссар.

Щарссаний оьрмулуву укунсса буржру буссар:

1. Вила ласнал ляркъусса хъус ядува аьркин дакъанин харж къадуллай, зуярва аваданминнащал бяст къабуллай, гайннах къабуруглай.

2. Ласнаща дуван къабюхъайсса даву тIалав мадувара – муния ласнал сий зия дуллай, рязийну бикIира Аллагьнал дуллумуний.

3. Ласнащал хIалимну гъалгъа булува чIу лахъ къабуллай, вев-шев къатIий.

4. Зула ужагъ ххирану бикIияра, му зу дуван аьркинмурди – ужагъ ххирану бикIаву, къатта-къушлил кушу баву ва оьрчIру тIайлану тарбия буваву. Ласнал хьхьичI пиш тIий бикIияра симан тIиртIуну, пашмансса симандалул зула дяниялу зия дувайссар.

5. Зула ас-намус бурувччуну бикIияра, зия мабувару ци захIматшиву ялун диярчагу. Зула дянивсса фитналуя щихьчIав мабусаванну, ябувара зула дянив. Зула кулпат ябуванмур булувара. ва яла чанмур сияхIри кулпатрал хьхьичIсса хъаннил буржирая цила кулпат буруччин – лас акъасса кулпат щаллусса къабикIайссар. Вила лас кьаивтун цаманан щар хьурчагу ялагу талихIрайн букканшиву къакIулссар, рязийшиву дува вила ласная.

Арамтуннайгу буссар хъиннува хъунисса буржру бивхьуну Аллагь Тааьланал цала хъаннил чулухунмай, зу аьркинссару хъиннува хIарачат буллан зула кулпатру ябувансса. Ца чIумал МухIаммад Идавсин ﷺ ккавкссар цаппарасса хъами варанттай щябивкIун нанисса. Варанттаха къуллугъ буллалиманал варантту хъинну анавар буккан буллай ивкIссар, ялув щябивкIсса хъаннингу тIааьн бакъашиву хIасул буллай. Микку Идавсил ﷺ мунахь увкуссар: «Ина варанттуй бувцуну нанимий ххирасса пюрундалул буттукьраха лавхьхьуссар, мий мюхчанну бувцуну ачу», – куну. Мунийну цал ттигу чIалачIи буллай бур хъаннихасса ургъил, хIурмат, лахъа-хъун баву гьарзашиву.

Вайнна цаппарасса бусласавуртту арамтуннахьгу зула кулпатру ябуван, хъами талихIирттайн буккан буван, зула дянивсса ара цIакь дуван:

1. Вила щарссанихасса ургъил хъун дува нахIуну, хIалимну хъинмур бувчIайсса бухьурча, бакъахьурча вила кьянкьасса адиминал мукъуйхчIин ккаккан дува, цукунчIав тIааьн бакъасса гъалгъалихчIин къабувну, ка гьаз къадурну. Дахьа кулпат сакин хьусса чIумал куннасса аякьа, кIукIлушиву, ххирашиву, ттюнгъашиву, ччаву ккаккан дулува.

2. Цайми хъаннищал архIал мабулларду, виламур кулпат ялавай буллай, кьюкьин буллай. Хъаннил дакIру кIукIлуссар, дакIнинсса щаву куртIну дияйссар, мунихь гъалгъа ссавурданий булува. Адиминал аькьлу гьарзассар хъанниннияр, мунияту цал пикри булувара гьарца учайсса мукъул бикIу, дувайсса даврил хьхьичI бикIу. Вила кулпатрал дакI гъагъанмур мабулувара, нахIусса мукъуйну гъалгъа булува.

3. Инава къатлул заллу ухьувкун, шавай зана хьуннин вихва ххаришиврий оьрчIругу, кулпатгу ялугьлагьи бувансса ххуллу лякъи. БикIай арамтал къатлул кьатIув нахIусса, хIал бавкьусса, ичIува нахIу бакъассагу. Мукун бикIан къааьркинссар. Зула давривусса ягу кьатIув хьусса тIааьн дакъашиву къатлувун духхан мадувари. Кулпатран зуяту так ттюнгъашиву, хIалимшивур ккаккан аьркинсса.

4. Ласира эбрат жула ххирасса Идавсия ﷺ. Идавс ﷺ гьарца чIумал цала шавайн зана шайсса ивкIссар так симандалувусса пишлищал. ТачIав цала хъаннийн чIу гьаз къабувайсса бивкIссар ва ка гьаз къадурссар рищун, цIунцIия дуван. Зущава бюхъайссаксса зула кулпатран къатлул кушу буван кумаг булувара.

5. Агана ци-дунугу сававрай вила инава паракьат уван къашайсса иш бухьурча, пикри бувну улуча учайсса махъ, ягу кьабивтун мугу, паракьат хьуннин цамур даврихун машгъул хьу. Яла махъ вила дакI паракьат хьувкун булува бувайсса гъалгъагу.

6. Мудангу кумаг булува дуллалисса давриву, гьарзад ганихун мадичаванна. ОьрчIру тарбия бувавривугу гьар мудангу кумаг булува, хаснува шанна шин хьуну мукьах ургъил гьаз дува тарбиялух. Ина оьрчIаха дуллалисса аякьа вила щарссанин хъинну ххирассар, му хъунмасса талихIри, мунияту зула дяниялугу цIакь шайссар, ххира шайссар.

7. ХIакьинусса кьинигу ласнал ва щарнил агьаммур бурж – оьрчIру багьайкун тарбия буваву, тIайласса ххуллийн тIайла бацIан буваву, зува бакъасса му щилчIав къабувайссар ва му хъинну агьамсса ва лахъисса ишри.

ХIасил, буссар чIявусса ххуллурду, кьюлтIшивуртту кулпатрал талихIрал ялувсса. Амма жунма кIулмур жула оьрчIахьгу буслан аьркинни.

Аминат Аьлиева

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Мюнпатсса дуаьрду

КIюрххил ва гьанттайнмай хъама мабитав буккин: – «Аятуль-Курси́» – Сура «Аль-Ихляс» (3-ва) – Сура «Аль-Фалякь» (3-ва) – Сура «Ан-Нас» (3-ва) – Дуаь   – Убайлул цIувххуну бур (жиндалухь): «Жу зуяту...


Мубараксса барз

Рамазан зурул даража Рамазан зурул хьхьичIра-хьхьичIсса хьхьу дуркIукун, Алжаннул хьулурду тIивтIуну, му барз гьаннин къалакьайссар. Дуржагьрал хьулурду лавкьуну, му барз гьаннин къатIитIайссар. ЩяйтIантал байщун бувайссар, иблислуй къатIа бишайссар. ЛивтIумий ххари шайссар, уттавамий рахIат...


Нуххуву дурсса дуаь

Ибну Оьмардул бувсун бур цанма МухIаммад Идавсия ﷺ бавсса хIадис (бусала): – Ца чIумал зуяр ччяни ялапар хъанай бивкIсса шама инсан аьрххилийн бувккун бур. Най бивну бур ца нуххучIан. Хьхьу дутан пикри хьуну, гивун бувххун бур. Му чIумал гужсса гъарал ларчIун, ххяллуя хъунмасса кьун багьну,...


Дахху-ласулиясса хIадисру

Исламраву дуссар оьрмулул гьарца иширан ккаккан дурсса низамру. Дуссар низам дахху-ласулулгу. МухIаммад Идавсил ﷺ жунма тамансса насихIатру бувну бур, хъус машан ласаврия ва даххаврия аькьилну бувсун, аьдилшиврий, тIайлашиврий, щялмахърая личIлулну бикIаврий хъунмур чIурчIав дурну.   Жу...


Суал-жаваб

Щинавун оькьлакьисса инсан ккаккарча, га ххассал уваншиврул зума зия дуван бучIиссарив (щинавун ххяххарча майравух ягу кьацIливух щин духхан бюхъай)? Оьвкьуну нанисса инсан ххассал уваншиврул зума зия дуван ихтияр дуссар, ялунгума, чара бакъа ххассал уванмур буван аьркинссар. Амма мукун лирчIсса...