ХIалалмунил дазу

ХIалалмунил дазу

Цуксса кьурчIинугу, жунна духIин багьну бур цуркнил ва щялмахърал тIуллу халкьуннавух хъинну ппив хьусса, хIатта щялмахъ, цурк бакъама ялапар хьун къакIулсса инсаннан ккаллигума увайсса чIунну…

Имамтурал, тарбиячитурал, учительтурал хIарачатрайну, бусласисса насихIатирттайну инсантурал адав-инсап хъин чулиннай даххана хьунни… Аммарив, цуксса хайпнугу, хьунабакьлай бур чил хъуслий тамахI бихьлахьисса тIааьн бакъасса кIанттурдугу. Ва хъанахъиссар инсаннал цала дуллалимунил жаваб къадуллалисса, рувхIанисса тарбия дакъасса, яла-яла Хъунасса Заннал хьхьичI бунагь ласаврия нигь дакъашивуну.

Цаппара инсантал бур оьрчIнийва цурк нахIу лавчIуссагу. Гьай-гьай тахсир хъуниминнайри, мюрщину бунува цала оьрчIал ялув бавцIуну, чил хъус чIирисса дикIу, хъуннасса дикIу хIарамсса душиву, му хъунмасса бунагь бушиву бувчIин къабаву.

Цукунсса букканссар оьрчIру, агана хъуними цивппа цуркнихун багьну бухьурчан? Ванил ялув буниялагу пикри буван багьлай бур.

Цаппара инсантал бур буржру ягу лаялий ларсмур, зана дуван бюхълай бунагу, махъуннай къадуллай заллухъру инжит буллалисса. Цаймигу бур къалпсса документругу бувну, чил аьрщи, къатта-къуш, хIукуматрал хъус цайра дацIан дуллалисса, лулттурасри ласаврия махъаллил бакъасса, казинордаву, тIуркIулул автоматирттай буклаки бувну, къалпсса арцу щурущи дурну инсантал хъяврин буллалисса. Цумацанналгу вай цимурцаннул ялув жаваб дулунтIиссар кьиямасса кьини Аллагьнал ﷻ хьхьичI.

Аллагьнал ﷺ Кьуръандалуву увкуну бур: «Ихтияр дакъассар чил хъус хIарамну зуллашиврий дихьлан, бучIиссар так кIивагу чул рязину баххана маша буллан» («ан-Ниса» аятрал 29-мур сура).

Ва аятраву бувсун бур зулмулий зерххуну ягу хъявринсса кьутIирду дурну, чил хъус цалашиврий дацIан давугу хIарамшиву.

Ялув кIицI лавгмунива исват хъанай бур, Аллагьнал ﷻ къадагъа дирхьушиву инсан хъяврин увну, нигьа усан уллай, ягу цаймигу хIарамсса иширттайну чил хъус зехлан къабучIишиву. Расулуллагьнал цала хIадисраву увкуну бур: «ХIалалмур дукайманал, диндалийн бувну оьрму бутайманал ва инсантуран зарал къабувайманал хьхьичI Алжаннул къапурду тIитIинтIиссар». (Тирмизи, Хаким).

Цамур хIадисраву бур: «Инсантурал вихшала лайкь дурма, маз-зума тIайлама, хъинбала-хъиншиву дувайма ва хIалалмур дакъа ишла къадувайма ва дунияллий ссаятучIав нигьа усан къааьркинссар» (АхIмад).

Цири жунма хъанахъисса? Циванни жува жула кулпатрал канакимунил, лахлаххимунил ялув пикри къабуллалисса? ХьхьичIава хъаннил цала ласру хIалтIилухун тIайла буккайни учайсса бивкIссар: «ХIарамсса хъуслищал зана хьунунияр, ккашил ивкIуну хъинссар», – куну. Мукунсса насихIат бусайсса инсантал бивкIссар дин дусса, оьккимур ва ххуймур личIи буван кIулсса, гьарица увкусса мукъул, бивзусса шаттирал жаваб кьиямасса кьини дулун аьркиншиву кIулсса.

Идавсил ﷻ цала асхIабнахь увкуну бур: «Я Сяъд, дуки так хIалалмур, зул дуаьгу кьамул дувантIиссар Заннал. Хъа буллай ура, лагътурал къадагъа дирхьумур, хIараммур дуркуманал бувсса хъинбалартту мукьцIалва гьантлул мутталий кьамул къабувантIишиву. ХIараммур дуркуну хъуна хьумагу, агьантIиссар дужжагьрал цIаравун» (ат-ТIабрани).

Ибн Оьмардуя ﷺ буслай ур имам АхIмад: «Агана лаххия машан лавсъсса 10 диргьамрава ца хIарамну лявкъусса духьурча, Аллагьнал ﷻ га лаххиялуву дурсса дуаьгума кьамул къадувайссар». Хъирив, цала кIисри вичIах бивхьуну, увкуну бур: «КъюкI хьуну личIаннав на, вай махъру Идавсия ﷺ ттунма къабавну буния».

Бакъарив туну пикри буван багьлай жува хъус цукун ляхълай буссарив? Цуксса хIайпнугу, хIакьинусса кьини сийлуву бур цукун духьурчангу анаварсса мутталий чIярусса хъус салкьи даву. Аммарив, пикри буллай бакъару жунма бувкку гьантри ккаккан бувну бушиврия, ччимур чIумал, ччимур лахIзалий оьрму кьабитан багьайшиву ва цинярдагу жура дурсса давурттал, хIарамну ляркъусса хъуслил жаваб Заннал ﷻ хьхьичI дулун хIадурну бикIан аьркиншиву.

Имам аль-Байгьаки ур Идавсил ﷺ хIадис масалдаран буцлай: «КIулнугу бунува, дарцусса хъус машан ласласимагу цуркун ккалли хъанахъиссар».

Ахирданий, цинявннан дакIнийн бутан ччай бур щялмахъ, лавмартшиву, зулму баву – вай бунагьру лиххан буваншиврул Аллагь Тааьланайн тавба даву къагьашиву. Мунияту аьркинссар цала къаччан бикIан, зарал биян бувминнал хьхьичI багъишла ити, ялтту учIу тIий миннат буллан… Бюхъайссар жунма багъишла бити учинсса мутта биял къахьунгу.

Адав-инсапрал, яхI-намусрал мусил кьанун хъанахъиссар ва хIадис: «Цайминнан бува винма гайннал бувну ччимур» (Муслим).

Аьдил Ибрагьимов

2026-06-01 (Зуль-ХIижжа 1447 ш.) №6.


Имам Гъазалил насихIатру

Исламрал тарихраву ца яла машгьурма аьлимчу ивкIссар имам МухIаммад Абу ХIамид аль-Гъазали. Ганан ХIужжатуль-Ислам – «Исламрал ХIучча» тIисса ялунцIа дирзун диркIссар. Имамнал луттирду азарда шинал мутталий бусурманнал умматран чаннайн буккансса чаннацIукуну хъанай бур. Шикку...


Шинал дайдихьу

Бусурманнал календарьданул (гьижралул) цIусса шин дайдишайссар МухIаррам зуруя. Ванил ца агьамшивугу – инсаннал цала оьрмулул, тIуллал, давурттал хIисав дувайсса чIун хъанахъиссар. Оьмар-асхIабнал увкуссар: «Зула оьрмулул хIисав зува ласияра, зуятура хIисав ласуннин (дунияллия...


Идавсин ﷺ ххирамий

Жуна кIулну ухьурча лахъисса оьрму бувтсса, чанну къашавай хъанай ивкIсса, хъус-маэшат гьарзасса, цанма ччисса куццуй ялапар хъанай ивкIсса инсан, жува бикIару мунай дакI мяш хъанай. Амма мукунсса инсаннал тIуллу, аьмаллу ххуйсса бивкIун бакъахьурча, му бувтсса оьрмулия цукунчIавсса хайр...


ХIурмат бушиву – Заннайн мютIишивур

Аллагьнайн ﷻ икрам-эбадат дуваву къуртал къашайссар так ца чак баврийну, зума дугьаврийну, Кьуръан буккаврийну ягу зикрирду буллалаврийну. Аллагьнайн ﷻ эбадат дуваву – му хъанахъиссар инсаннал оьрмулуву буллалисса, хъанахъисса цимурца ишру Аллагьнайн мютIину баву. Дукра дукаву бикIу,...


Суал-жаваб

Жува кIюрххил чаклил кIилчинмур ракааьтраву дуккару «КьунутI» («Магьдина») тIисса дуаь. Жяматращал чак буллай унува имамнал му къадуккирча ци буван аьркинссар? Имамнал кIюрххил чакливу «КьунутI» къадуккирча, мунал хъирив чак буллалиманахь ихтияр дуссар цаллалу...