Ххюва сунна

Ххюва сунна

Ттигъанну лавгунни Рабиуль-авваль барз. Га зуруй жува хIарачат бувару мавлудру дуллан, МухIаммад Идавсил ﷺ оьрмулул тарихрая буслан. Амма цумур барз бухьурчагу, жунма лайкьссар Идавсил ﷺ сунна оьрмулул ххуллуну бувгьуну яхъанан. ХIадисраву увкуну бур: «Ттул сунна уттава бувманан на ххира хьуссара. На ххира хьума – ттущал Алжаннавун уххантIиссар» (Тирмизи).

 

Кьуръандалул хъирив бусурманчунан агьамсса бакIщаращи хъанахъиссар Идавсил ﷺ сунна – ганал дуллай ивкIмур дуллалаву. Ва макьалалуву кIицI лаганну 5 бигьасса сунна, жула оьрмулувун буххан бувансса ниятрай.

 

  1. Кьини щукрулия дайдишаву.

КIюрххил бизайхту Заннайн щукру баву – агьамсса суннари. ЧантI учайхту МухIаммад Идавсил ﷺ укунсса мукъурттийну щукру байва тIар: «АльхIамду-ли-Лля́гьи-ллязи́ ахIъяна́ бяъда ма́ ама́тана ва иляйгьи-ннушу́р». («Щукру Заннайн, жу литIун бувну (шанаши бувну) махъ уттава (чантI учин) бувсса, ЗанначIанну жу занагу бикIантIисса».

Аллагьнал ﷻ цIа кIицI ларгун, щукру бувну дайдирхьусса кьинилуву барачат ва Заннал кабакьаву дикIантIиссар.

  1. Пиш учаву.

Идавс ﷺ чIявуну пиш тIий, халкьуннал дакIру ххари дуванмур буллан икIайва тIар. «Пиш учавугу – цадакьари», – увкуну бур хIадисраву. Цамур хIадисраву тIий бур: «Хъус ишла дурну зуща къахьунтIиссар зучIанма халкь кIункIу буван, пиш учаврийну ва хъинсса хасиятрайну кунма» (ХIаким).

Пиш учаврил дакIру гъан дувайссар, хIалашиву цIакь дайссар, къалмакъаллая буруччайссар. Пиш учаву – хъиншиврул, чIарав бацIан хIадуршиврул, рахIму-цIимилул лишанни.

Ттизаманнул медициналулгу тасттикь бувну бур чIявуну пиш чайманал чурххал цIуллу-сагъшиврунгу хайр бушиву.

 

  1. Сивак дуккаву.

Сивак (ягу мисвак) учайссар ккарччив марцI дуван ишла дувайсса мурхьирал къяртлул ягу мархлул касакрайн. «Сивак» тIисса мукъул мяъна хъанахъиссар «ккарччив марцI даву» ягу «ккарччив марцI даймур».

Абу Гьурайрал бувсъсса хIадисраву увкуну бур: «Ттула умматиннан захIмат хьуншивруя нигь дакъассания, гьарца чак бувайни чара бакъа сивак ишла дувара учинссия» (Аль-Бухари, Муслим). Цамур хIадисраву увкуну бур: «Сивак – кьацI марцI буваймур ва Аллагь ﷻ рязи уваймурди» (аль-Бухари).

Имам Нававил увкуну бур: «Сивакран ишла дуруну хъинссар «арак» тIисса мурхьирал къяртта. БучIиссар ишла дуван кьацIлива тIааьн дакъасса кьанкь дукьан дувайсса цамур задгу (масала, ккарччив шюшайсса щётка)».

Му ишла дувайманан Аллагьнаясса ﷻ чири бакъасса, цIуллу-сагъшиврун мюнпатгу хьунтIиссар.

  1. Дукралух «Бисми-Лля́гь» учаву.

Дукра дукайссар «Бисми-Лля́гь» увкуну, мунил мяънагу «Аллагьнал ﷻ цIанищал» тIиссар. Цуппагу лахъсса чIуний, чIаравминнангу баянну, гайннангу дакIнийн багьанну учайссар.

Аллагьнал ﷻ цIа кIицI къаларгун («Бисми-Ллягь» къаувкуну) канай аийвхьуманал супралухсса «гьалмахчу» – щяйтIанни.

Дайдихьулий вай махъру учин хъама битарча, жула дукралучIан щяйтIан гъан хьун къабитаншиврул, дакIнин багьувкун укун учайссар: «Бисми-Лля́гьи аввалягьу́ ва а́хирагьу́» – «Аллагьнал ﷻ цIанищал дайдихьулий ва ахирданий».

 

  1. Дукра кIучI даву.

Дукралущал бавхIусса ца сунна – кананнин ягу дуркуну махъ, «Бисми-Лля́гь» увкуну, дукралул ялув зад дишаву (кьалакьи ягу марцIсса калихьу, дасттамал). ХIадисраву увкуну бур: «Вила кьачIлул барт бахIи Аллагьнал ﷻ цIагу кIицI ларгун; вила тIахIни кIучI дува Аллагьнал ﷻ цIагу кIицI ларгун. Ялув дишинмур дакъахьурча, уттайннайн ци-дунугу диша» (Аль-Бухари).

Цамуниву увкуну бур: «Дукра ягу щин дусса тIахIни тIиртIуну макьадитари. Шинаву дуссар ца хьхьу, азарду (цIуцIавуртту) аьрщарайн ликкан дувайсса. ТIиртIусса тIахIни духьурча, гивун чара бакъа азар дагьантIиссар» (Муслим).

«Бисми-Лля́гь» увкуну кIучI дурсса тахIни тIитIинсса гуж щяйтIаннуй къабикIайссар, мунияту ва сунна биттур буллай жувагу, жула кулпат-оьрчIругу буруччин аьркинссар. Му бакъассагу, тIиртIуну кьадиртсса дукра ччяни кьакьайссар, зия шайссар.

 

Аьбдуллагь Муслимов

2026-08-01 (Сафар 1448 ш.) №8.


Суал-жаваб

Чак бяличIан буван бучIисса ишру цумири? Фаризасса ва ссуннатсса чак бяличIан баврил хIукмурду личIи-личIиссар. ЦукунчIавсса багьана бакъанува чак бяличIан буван къабучIиссар, хIарамссар. Амма хъуслин зарал шавриясса нигь куннасса тагьардануву чак бяличIан буван ихтияр дуссар. Чак буллалиманан...


ТалихI ссаву буссар?

Циняв муния гъалгъа тIун бикIай, циняв муничIан кIункIу тIий бур, амма инсаннахь инава луглагимур бувчIин бува учирча, балжисса жаваб дулунма нажагьгу къалякъай.   Пикри бувара, инсан ур ца ххирасса ххазиналух луглай, амма му чув лабивтун буссарив, цукунсса буссарив къакIулну. Му хьхьичIунай...


ХIакьсса мяърипат

ЦIанасса социал сетирдал заманнай сакин хьуну бур аьжаивсса масала: жула дакIнил энергия кьатIурдай дурган дурну, цайминнайх дарчIуну, кулпатран так увхсса, ссахчIав гъира бакъасса инсан личIлай ур. Мукунсса тагьарданул кулпатраву тIааьндакъашивуртту чIяру дуллай дур, лас ва щар кунная ку арх...


Аькьлукар ва халиф

Халиф Гьарун Рашидлул заманнай ивкIун ур Багьлюль тIисса салихIсса аькьлукар. Халиф чIун-чIумуй ганащал хьунаавкьуну ихтилат бувайсса бивкIун бур. Гьаруннул хъярч бувсса чIумалгу Багьлюллул хъинну аькьилсса жавабру дулайсса диркIун дур.   Ца кьини халифнал Багьлюль цачIана учIан увну,...


25-ва тикрал бува

Маэшат гьарта хьуншиврул ишла бувайсса багьантту цIухлалими чан къашай. Миннувату яла агьаммур, гьанумур цила чIумал ххювагу чак бавури, циняр шартIру, рукнурду, адабругу щаллу дурну, хъирив дуккайсса азкардугу дурккуну.   Мукунма, маэшат гьарза хьуншиврул хъинссар зухIа-чак баву, шанан утту...