Ххюва сунна

Ххюва сунна

Ттигъанну лавгунни Рабиуль-авваль барз. Га зуруй жува хIарачат бувару мавлудру дуллан, МухIаммад Идавсил ﷺ оьрмулул тарихрая буслан. Амма цумур барз бухьурчагу, жунма лайкьссар Идавсил ﷺ сунна оьрмулул ххуллуну бувгьуну яхъанан. ХIадисраву увкуну бур: «Ттул сунна уттава бувманан на ххира хьуссара. На ххира хьума – ттущал Алжаннавун уххантIиссар» (Тирмизи).

 

Кьуръандалул хъирив бусурманчунан агьамсса бакIщаращи хъанахъиссар Идавсил ﷺ сунна – ганал дуллай ивкIмур дуллалаву. Ва макьалалуву кIицI лаганну 5 бигьасса сунна, жула оьрмулувун буххан бувансса ниятрай.

 

  1. Кьини щукрулия дайдишаву.

КIюрххил бизайхту Заннайн щукру баву – агьамсса суннари. ЧантI учайхту МухIаммад Идавсил ﷺ укунсса мукъурттийну щукру байва тIар: «АльхIамду-ли-Лля́гьи-ллязи́ ахIъяна́ бяъда ма́ ама́тана ва иляйгьи-ннушу́р». («Щукру Заннайн, жу литIун бувну (шанаши бувну) махъ уттава (чантI учин) бувсса, ЗанначIанну жу занагу бикIантIисса».

Аллагьнал ﷻ цIа кIицI ларгун, щукру бувну дайдирхьусса кьинилуву барачат ва Заннал кабакьаву дикIантIиссар.

  1. Пиш учаву.

Идавс ﷺ чIявуну пиш тIий, халкьуннал дакIру ххари дуванмур буллан икIайва тIар. «Пиш учавугу – цадакьари», – увкуну бур хIадисраву. Цамур хIадисраву тIий бур: «Хъус ишла дурну зуща къахьунтIиссар зучIанма халкь кIункIу буван, пиш учаврийну ва хъинсса хасиятрайну кунма» (ХIаким).

Пиш учаврил дакIру гъан дувайссар, хIалашиву цIакь дайссар, къалмакъаллая буруччайссар. Пиш учаву – хъиншиврул, чIарав бацIан хIадуршиврул, рахIму-цIимилул лишанни.

Ттизаманнул медициналулгу тасттикь бувну бур чIявуну пиш чайманал чурххал цIуллу-сагъшиврунгу хайр бушиву.

 

  1. Сивак дуккаву.

Сивак (ягу мисвак) учайссар ккарччив марцI дуван ишла дувайсса мурхьирал къяртлул ягу мархлул касакрайн. «Сивак» тIисса мукъул мяъна хъанахъиссар «ккарччив марцI даву» ягу «ккарччив марцI даймур».

Абу Гьурайрал бувсъсса хIадисраву увкуну бур: «Ттула умматиннан захIмат хьуншивруя нигь дакъассания, гьарца чак бувайни чара бакъа сивак ишла дувара учинссия» (Аль-Бухари, Муслим). Цамур хIадисраву увкуну бур: «Сивак – кьацI марцI буваймур ва Аллагь ﷻ рязи уваймурди» (аль-Бухари).

Имам Нававил увкуну бур: «Сивакран ишла дуруну хъинссар «арак» тIисса мурхьирал къяртта. БучIиссар ишла дуван кьацIлива тIааьн дакъасса кьанкь дукьан дувайсса цамур задгу (масала, ккарччив шюшайсса щётка)».

Му ишла дувайманан Аллагьнаясса ﷻ чири бакъасса, цIуллу-сагъшиврун мюнпатгу хьунтIиссар.

  1. Дукралух «Бисми-Лля́гь» учаву.

Дукра дукайссар «Бисми-Лля́гь» увкуну, мунил мяънагу «Аллагьнал ﷻ цIанищал» тIиссар. Цуппагу лахъсса чIуний, чIаравминнангу баянну, гайннангу дакIнийн багьанну учайссар.

Аллагьнал ﷻ цIа кIицI къаларгун («Бисми-Ллягь» къаувкуну) канай аийвхьуманал супралухсса «гьалмахчу» – щяйтIанни.

Дайдихьулий вай махъру учин хъама битарча, жула дукралучIан щяйтIан гъан хьун къабитаншиврул, дакIнин багьувкун укун учайссар: «Бисми-Лля́гьи аввалягьу́ ва а́хирагьу́» – «Аллагьнал ﷻ цIанищал дайдихьулий ва ахирданий».

 

  1. Дукра кIучI даву.

Дукралущал бавхIусса ца сунна – кананнин ягу дуркуну махъ, «Бисми-Лля́гь» увкуну, дукралул ялув зад дишаву (кьалакьи ягу марцIсса калихьу, дасттамал). ХIадисраву увкуну бур: «Вила кьачIлул барт бахIи Аллагьнал ﷻ цIагу кIицI ларгун; вила тIахIни кIучI дува Аллагьнал ﷻ цIагу кIицI ларгун. Ялув дишинмур дакъахьурча, уттайннайн ци-дунугу диша» (Аль-Бухари).

Цамуниву увкуну бур: «Дукра ягу щин дусса тIахIни тIиртIуну макьадитари. Шинаву дуссар ца хьхьу, азарду (цIуцIавуртту) аьрщарайн ликкан дувайсса. ТIиртIусса тIахIни духьурча, гивун чара бакъа азар дагьантIиссар» (Муслим).

«Бисми-Лля́гь» увкуну кIучI дурсса тахIни тIитIинсса гуж щяйтIаннуй къабикIайссар, мунияту ва сунна биттур буллай жувагу, жула кулпат-оьрчIругу буруччин аьркинссар. Му бакъассагу, тIиртIуну кьадиртсса дукра ччяни кьакьайссар, зия шайссар.

 

Аьбдуллагь Муслимов

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Заннал неъмат

Гьарца кьини инсан хьуна акьлай ур микробирттащал. Гайннуву чансса бакъар цIуцIавуртту, азарду сукку дувайссагу. Мукунсса микроорганизмардащал талан Аллагь Тааьланал ляхъан дурну, инсаннал чурххаву дирхьуну дур иммунитет.   Ттизаманнул хъиривлаявурттайн бувну, дунияллийсса халкьуннава...


Идавстурал касмурду

Жула диндалин бувну, зузаву му так арцу лякъаву къаккаллиссар, Аллагьнайн ﷻ эбадат даврийнгу кIура даяйссар. ХIарамсса даву дурну ляркъусса хъусгу хIарамссар, мунил жула цинярда эбадатругу зия дувайссар. Жула хъус хIалалсса чIумал Заннал барачатгу бишайссар.   ХIалалсса касму ва пиша бушиву...


Кьамулмур цадакьа

Цадакьа тIисса мукъул мяъна хъинну гьартассар: ванивун буххайссар фаризасса закат ва инсаннан ка-кумаг баву. Инсаннал цува АллагьначIан ﷻ гъан хьуншиврул цаманнан хъус дулаврин учайссар цадакьа (аьрабрай – «садакьа»). Диндалул аьлимтурал луттирдаву ва мукъуйну чIявучин ккаккан...


Суал-жаваб

Щинавун оькьлакьисса инсан ккаккарча, га ххассал уваншиврул зума зия дуван бучIиссарив (щинавун ххяххарча майравух ягу кьацIливух щин духхан бюхъай)? Оьвкьуну нанисса инсан ххассал уваншиврул зума зия дуван ихтияр дуссар, ялунгума, чара бакъа ххассал уванмур буван аьркинссар. Амма мукун лирчIсса...


Аллагьнал ﷻ рязишиву

Аллагь цаятува рязи хьуну къаччисса бусурманчу акъахьунссар, цанчирча инсаннал талихI мунивур бусса. Мунияту жува хIарачат бувару хъинсса тIуллу, хъинбаларду буллан. Шикку кIицI лаганну Аллагь Тааьланан ххирасса 10 аьмал.   Оьмур лиххан байсса хъинбала. Идавсил ﷺ увкуну бур:...