ДИН ВА ИНСАН
ДИН ВА ИНСАН

“Ттун къакIулли”
ЦIанасса заманнай ца-кIива лу бувккусса ягу микку-тикку интернетрава диндалия кIул хьусса инсантал бачай циняв суаллахьхьун жавабру дуллай. Хаснува му иш ишлану бур жагьилтурал дянив. МахIатталсса иш бакъарив, тамансса шиннардий дурккусса имамтурал махъру кьамул къабувну, интернетраву щил чивчуссарив къакIулмур тIайлассаннун ккалли буллалаву!
Дин лахьлай оьрму гьан бувсса, щала дунияллийх цIа дурксса аьлимталгума щак бусса чIумал жаваб дулун анавар къабуккайсса бивкIссар. Имам аш-Шаъбил увкуссар: «”Ттун къакIулли” учаву – элмукIулшилул дачIину ккаллиссар» – куну. Ибну Масъоьдлуя бувсун бур: «Цахьва цIухлахисса циняв масалардан хIукму (фатва) буллалима – бакIрал сакъатсса инсанни» (Дарими) Ца чIумал щала халифатрал хъунма кьадину зузисса Абуюсуфлухьхьун буллуну бивкIун бур шариаьтрал хIакъиравусса суал.
Му суалдалун «Ттун къакIулли» куну жаваб дуллуну дур кьадинал. ЦIухлахима махIаттал хьуну ур: «Ина хIукуматрал хазналува харжгу ласлай шикку щяивкIун ура, амма буллусса суалданун жаваб дулун бюхълай акъара». «ХIукуматрал хазналува харж на ласара ттула элмулийн бувну. Ттун харж булайссар кIулмунихлу. Ттунма къакIулмунихгу на харж ласлай ивкIссания, щалва хазна биял къахьунтIиссия», – куну бур Абуюсуфлул. Имам МаликлучIан цавай инсантал бувкIун бур цала суаллансса жавабрах луглай. Гайннал буллуну бур 40 суал. Амма имамнал гайннувасса 36-ннин жаваб дулун къахьунссар увкуну бур. Ганахь увкуну бур: «ХIурмат бусса имам, вай халкь архсса кIанттавату бувкIун бур, вил элму-кIулшилул даражалия бавну.
Жавабрах ялугьлагьисса халкьуннахь ци учинну?» «Маликлун къакIулну бур, учияра миннахь», – куну бур имамнал. Зайд ибн Сабитлухьхьхьун уку-тукунсса иш хьурча ци буван аьркинссар тIисса суал буллусса чIумал, ганал цIуххайсса бивкIун бур: «Му иш мяйжаннугу хьуривкьай ягу уттигу къавхьурив?» – куну. Къавхьуну лякъирча, «Шайхту цIуххин бацIи!», – учайсса бивкIун бур Зайдлул .
АЬБДУЛЛАГЬ МУСЛИМОВ
Щукру бува
Оьрмулуву гьарзад ххуйну бусса чIумал ссавур дуван захIматссар тIар. Инсанниятрал тарихрал жухьва буслай бур халкьуннан цукун кIусса захIматшивуртту духIан багьссарив. Аммарив инсантуран ми ишру ччяни хъама битай. Жула ттаттахъал ва бабахъал чIявуну бусайва цивппа оьрчIний, жагьилний цукун захIматсса оьрму бутан багьссарив. Буллугъсса оьрму гайннан макIра бакъа ккаккайсса къабивкIссар. Дахьва ккаши-мякь лиххан бувансса дукия лякъиншиврул захIматсса давуртту дуллан багьлай бивкIссар. ЦIанасса чIумалсса оьрму жунма цуксса къабигьану чIаларчагу, жула буттахъул укунсса оьрму хьурдай тIий бивкIссар. ХIакьину жула супрардайсса дукрарду га заманнай яла аваданманачIарагу къадиркIссар.
Аллагьнайн ﷻ щукру, цIана чIявуминнал бакIрал ялув магъи, чурххай янна дур, дуканмунилгу кьянатну бакъар. Мукун бунугу, жува цIурукIуру чан къабувару, амма щукру чанну бур. Му куццуй, оьрмулуву ци-бунугу ца бахчу хьусса чIумал, жула хIал ва чIун захIматшиврува буккан ишла дуллай бакъаруча, цIурукIулун харж дуллай буру. Яла ми бахIубахчурдал жула оьрмулуву яла агьаммур кIану бугьлай бур. ХьхьичIва-хьхьичI бахчурдал багьана-савав ссаву дурив пикри бувну, Заннайн таваккул бувтун, хIарачат булларча къахъиннив?!. Ххуйну пикри буварча бувчIинтIиссар чIявуми жула «проблемарду» – ми укунмасса оьрчIал тIуркIурду бушиву ва миннух къулагъас дулланмагу аьркин бакъашиву. Миннул сававгу – щукру бакъашивур. Кьуръандалувугу увкуну бур: «Инсаннаву аьдилшиву ва щукру бакъассар» («Ибрагьим» суралул 34-мур аят).
Хъус-хъиншиву циксса духьурчагу, инсаннал я къабуччайссар. Цаярва аваданмах урувгун уссар. Гьарца бивгьусса ссихIирахлу, бувкусса лукьмалухлу, хIавчIсса ххуврахлу Аллагьнайн ﷻ щукрулийсса инсанни талихIрайн уккантIисса. ХIадисраву увкуну буссар: «ЦIуллусса чурхгу, ца кьини яхьунсса дукиягу дуну, нигьачIин дакъа цала миллатрал дянив кIюрххилнин яхьума – щала дунияллул заллу кунассар» (Тирмизи)
АЬЛИ ЮСУПОВ
Кьабагьаву – муси
«Аллагьнайн ﷻ ва Кьиямасса кьинилийн вихманал ихтилат хъинсса бувача ягу кьаагьну икIуча». Вай Идавсил ﷺ махъру цумацагу бусурманчунансса насихIатну бикIан аьркинссар. Ванил агьамшивугу шинну ларгукунку чан къахьунтIиссар.
Ца-ца чIумал пикри къабувну увкусса мукъурттил инсан хъинну тIааьн бакъасса тагьардавун утан бюхъайссар. «Махъ учиннин ина мунил заллура, учайхту – му вил заллури», – увкуссар Аьли ибн АбутIалиблул. Жува хIакьину буру информациялул бувцIусса заманнаву ялапар хъанай. Сайки гьарца инсаннал оьрму бур интернетраву гьарманан тамашалун кунма бивхьуну. Му бакъассагу, СМИрдава ва соцсетирдава, гъарал ларчIукун нех дуккайсса кунна, тIайламур ва батIулмур хIалаккаласса информациялул мугьали най бур. Жувагу мунихьхьун биривну буру, так телефон канил дугьарча «чIун дирчIан дуллай» ссятирдай гивун бувххун бахьлагару.
Винма къабагьаймунивух хIала мауххара

Абу Гьурайрал бувсун бур Идавсил ﷺ укунсса махъру увкуну бивкIшиву: «Инсаннал ххуйсса дин-исламрал лишан – цайнма къабагьаймуния арх уцавури» (Тирмизи, Ибн ХIиббан). Ва хIадисрал агьамшиву хIакьину хъиннура ларайссар, цанчирча, интернетрава нанисса информациялува чIярумур дунутIий аьркин дакъасса. Соцсетирдаву ишласса зад бур кIукъакIулсса инсантал куннай куннал аьйрду ришлашисса комментариярду чичаву, амма му бусурманчунан лайкь дакъасса тIулли.
Ца аькьлукарнал увкуну бур: «Инсаннай аьй рищуннин цал ганал усругу ларххун ганал бивтсса ххуллу бити, ганал руртIусса макь ххал дува, ганал дурхIусса къювурду духIи, ганал ччан бахчусса гьарца чарихун ахчу. Мунияр махъ гъира личIарча лахьхьин буллалу дунияллий яхъанан цукун аьркинссарив». Интернетраву цама инсан аски уллалисса махъ чивчума танмихIраща дунияллий ххассал хьун бюхъайссар, амма Кьиямасса кьини ашкара къавхьуну къаличIантIиссар.
АЬЛИ МУСАЕВ